بافی ، ابومحمد عبداللّه بن محمد بخاری خوارزمی ، منسوب به بافِ خوارزم ، از فقهای بزرگ شافعی قرن چهارم که علاوه بر فقه به جامعیت در ادبیات عرب ، علم نحو، فصاحت و بلاغت ، شعر، خطابه ، بدیهه گویی و شیرین سخنی شهرت داشته و از او به فقیه ترین فقهای شافعی عصر خود یاد شده است .

در هیچیک از گزارشهای زندگی بافی به تاریخ تولد و دوران کودکی و آغاز تحصیل او اشاره نشده است ، ولی مورخان دربارة درگذشت او در محرم ٣٩٨ در بغداد اتفاق نظر دارند.

سرگذشت بافی پیش از سکونتش در بغداد روشن نیست ، اما پس از آنکه در بغداد اقامت گزید، به حلقة درس فقه ابوالقاسم عبدالعزیزبن عبداللّه دارکی شافعی (متوفی ٣٧٥) در آمد (ابن کثیر، ج ١١، ص ٣٠٤) و پس از درگذشت او به جای وی به تدریس پرداخت (ابن جوزی ، ج ١٥، ص ٦٣؛ ابن عماد، ج ٣، ص ١٥٢). او تنها به درس دارکی بسنده نکرد و از درس فقه دو استاد معروف دیگر روزگار خود، ابواسحاق ابراهیم بن احمد مروزی شافعی (متوفی ٣٤٠) و ابوعلی ابن ابی هریره (متوفی ٣٤٥)، نیز بهره برد (ذهبی ، ج ٣، ص ٧٠؛ صفدی ، ج ١٧، ص ٥٠٠).

از شاگردان بافی می توان از ابوالطیب طبری (متوفی ٤٥٠) و تنی چند از مشایخ مشهور شافعی یاد کرد که از آن میان ، ابوعبداللّه محمدبن ابراهیم صانعی خوارزمی (متوفی ٣٩٠) و ابوبکرمحمدبن بکربن محمد نوقانی طوسی (متوفی ٤٢٠) و علی بن محمد ماوردی (متوفی ٤٥٠) شناخته ترند (سبکی ، ج ٤، ص ١١٨، ١٢١؛ ج ٥، ص ١٤؛ ابن عماد، ج ٣، ص ١٥٢).

از بافی کتاب یا رساله ای در دست نیست و تنها اثر منقول از او بیست و اندی بیت شعر است که هر قطعة سه چهاربیتی آن در وزن و مضمونی جداگانه سروده شده است و می توان آنها را در منابع معتبر یافت (خطیب بغدادی ، ج ١٠، ص ١٣٩ـ١٤٠؛
یاقوت حموی ، ج ١، ص ٤٧٥؛
ابن کثیر، ج ١١، ص ٣٤٠؛
ثعالبی ، ج ٢، ص ٧٨؛
صفدی ، ج ١٧، ص ٥٠٠؛
ابن تَغری بردی ، ج ٤، ص ٢١٩؛
سبکی ، ج ٣، ص ٣١٧ـ٣٢٠). بافی هر قطعه را به تناسب حال و مقام بر تنی چند از شاگردان یا معاصران خود انشا می کرده است . قاضی ابوالقاسم علی بن المُحَسِّن تنوخی * (متوفی ٤٤٧) و ابوزُرعه روح بن محمد رازی شافعی (متوفی ٤٢٣) و ابوالطیب طبری از مستمعان و راویان اشعار او بوده اند. این سروده ها علاوه بر پختگی و روانی ، از صناعات ادبی نیز برخوردار است و در آنها به احکام فقهی و اخلاقی و نکوهش اهل نجوم اشاره شده است .

از بررسی سرگذشت برخی از دانشمندان شافعی به این نتیجه می رسیم که معاصران بافی مقام علمی و شخصیت دینی او را ارج بسیار می نهاده اند. سبکی در شرح حال قاضی ابوعلی محمدبن اسماعیل طوسی (متوفی ٤٥٩) و ابوبکر نوقانی (ج ٤، ص ١١٩ـ١٢١)،و ابن کثیردر شرح حال ابوسعیدابراهیم بن اسماعیل اسماعیلی (ج ١١، ص ٣٣٦) از این ارج گذاری یاد کرده اند.

«بافی » در یتیمة الدهر و البدایة و النهایة به «باجی » تصحیف شده است .

منابع :
(١) ابن تغری بردی ، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة ، ج ٤، مصر ( بی تا. ) ؛
(٢) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٣) ابن عماد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٤) ابن کثیر، البدایة و النهایة فی التاریخ ، ( قاهره ) ١٣٥١/١٩٣٢؛
(٥) عبدالملک بن محمد ثعالبی ، یتیمة الدهر فی محاسن اهل العصر ، چاپ مفیدمحمد قمیحه ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٦) احمدبن علی خطیب بغدادی ، تاریخ بغداد ، مدینه ( بی تا. ) ؛
(٧) محمدبن احمد ذهبی ، العبرفی خبرمن غبر ، چاپ فواد سید، کویت ١٩٨٤؛
(٨) عبدالوهاب بن علی سبکی ، طبقات الشافعیة الکبری ، چاپ عبدالفتاح محمد حلو و محمودمحمد طناحی ، قاهره ١٣٨٣ـ١٣٨٨/١٩٦٤ـ١٩٦٨؛
(٩) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، کتاب الانساب ، چاپ د. س . مرجلیوث ، لیدن ١٩١٢، چاپ افست بغداد ( بی تا. ) ؛
(١٠) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ١٧، چاپ دوروتیا کرافولسکی ، ویسبادن ١٤٠١/١٩٨١؛
(١١) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناد ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٠، چاپ افست تهران ١٩٦٥.

/ ابراهیم دیباجی /