دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣١٣٧
تاریخ مُعجَم (یا المعجم فی تاریخ ملوک العجم ، نیز المعجم فی آثار ملوک العجم )، کتابی درسی به فارسی ، با محتوای تاریخی ، مشتمل بر تاریخ ایران پیش از اسلام ، تألیف شرف الدین فضل اللّه حسینی قزوینی معروف به شرف قزوینی * . مؤلف این کتاب را به نام نصرت الدین احمدبن یوسف شاه ، نهمین اتابک از اتابکان لُر بزرگ ، در ٦٥٤ به منظور «بیان اخبار ملوک ماضیه » تألیف کرده است (شرف الدین قزوینی ، ص ٨، ١٧، ٢٧؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٣، ص ٢٨٧). وی در نامگذاری کتاب خود، به المعجم فی معاییر اشعارالعجم شمس قیس رازی نظر داشته و برخی مطالب را نیز به مناسبت عیناً از آن نقل کرده است (بهار، ج ٣، ص ١٠٥ـ١١٠).
تاریخ معجم با حمد و سپاس خداوند و مقدمه ای در منقبت شاهان شروع می شود و سپس بخش اصلی کتاب با پادشاهی کیومرث (ص ٣٠ـ٦٠) آغاز می گردد. بخش اصلی ٢٦ باب است که هریک به نام یکی از پادشاهان است و مشتمل است بر پادشاهان کیانی (ص ٢٣٠ـ٢٣٩)، دارا (داریوش سوم ؛ ص ٢٣٩ـ٢٤٣)، اسکندر (ص ٢٤٣ـ٢٦٢) و پادشاهان ساسانی تا پایان حکومت انوشیروان (ص ٢٦٢ـ٣١٤).
نثر تاریخ معجم مصنوع و متکلف و مطالب تاریخی آن بی اعتبار است ( د. فارسی ، ذیل مادّه ). مؤلف در خلال حکایت شاهان به پند و اندرز پرداخته و مطالب خود را با اشعار و آیات مزیّن کرده است . وی در نوشتن پیرو شیوة وصّاف الحضره بوده است (بهار، ج ٣، ص ١٠٥ـ١٠٦). نسخه های متعددی از این کتاب در کتابخانه های ایران ، قاهره ، لاهور، هند، بریتانیا و سن پطرزبورگ موجود است (منزوی ، ج ٦، ص ٤٣٨٦ـ٤٣٨٩). این کتاب نخستین بار در تبریز در ١٢٥٩ (مشار، ج ٢، ستون ٣٠٤٦) و سپس در تهران در ١٢٦٧ ( روزنامة وقایع اتفاقیه ، ج ١، ش ٣٣، ص ١٧٠) و ١٢٨٦، در هند (١٢٧٧) و اصفهان (١٣٣٠) چاپ شد (مشار، ج ٢، ستون ٣٠٤٧). کمال بَرغَمَوی به امر محمودپاشا، وزیر سلطان محمدفاتح ، آن را به ترکی ترجمه کرده و بلاغت نامه یا ترجمان البلاغه نامیده است ( د. فارسی ، همانجا). کتاب تاریخ معجم بسیار معروف بوده و در مدارس تدریس می شده است (بهار، ج ٣، ص ١٠٥).
منابع :
(١) آقا بزرگ طهرانی ؛
(٢) محمدتقی بهار، سبک شناسی ، تهران ١٣٥٥ـ١٣٥٦ش ؛
(٣) د. فارسی ؛
(٤) روزنامة وقایع اتفاقیه ، ج ١: ش ١ـ١٣٠، تهران : کتابخانة ملی جمهوری اسلامی ایران ، ١٣٧٣ش ؛
(٥) فضل اللّه شرف الدین قزوینی ، المعجم فی آثار ملوک العجم ، چاپ سنگی ( بی جا ) ، ١٢٧٩؛
(٦) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٢ش ؛
(٧) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٥٣ش .
/ منیژه ربیعی /