پرتو بیضایی ، حسین ، شاعر و محقق معاصر ایرانی . در ١٢٨٤ش در آرانِ کاشان در خانواده ای ادیب به دنیا آمد. پدرش علی محمد ادیب بیضایی (متوفی ١٣١٣ش )، و جدّش میرزا محمدرضا متخلص به ابن روح (متوفی ١٣٢٨) و جدّ بزرگش ملامحمد آرانی متخلص به روح الامین (متوفی ١٢٨٨) همگی از شاعران عارف مسلک زمان خود بودند (برقعی ، ج ٢، ص ٧٣٤؛ خلخالی ، ج ٢، ص ٦٤).

پرتو در کودکی همراه خانواده اش ، از آران به کاشان کوچ کرد. تحصیلات ابتدایی را نخست نزد پدرش و سپس در مدارس کاشان گذراند (برقعی ؛خلخالی ،همانجاها). از پانزده سالگی ، به سرودن شعر پرداخت و تخلّص «پرتو» را برگزید (برقعی ، همانجا؛ صبور،ص ١٤٦).در ١٣١٤ش ، به تهران آمد و در شهربانی کل کشور استخدام شد. در تهران ، با ادیبان بسیاری همنشین بود و سالها از محضر عباس اقبال آشتیانی * و وحیدِ دستگردی * استفاده کرد و در انجمن ادبی حکیم نظامی با وحید همکاری داشت (برقعی ؛ خلخالی ، همانجاها؛ فرخ یار، ص ٣٥). او شاعری توانا و ماهر بود. اشعارش شامل غزل ، قصیده ، مسمّط ، قطعه و رباعی است ، اما وی بیشتر غزلسرا و غزلهایش به سبک هندی و کمی آمیخته به سبک عراقی است (پرتو بیضایی ، مقدمة محجوب ، ص ١١؛ صبور، ص ١٤٨).

پرتو در ساختن مادّه تاریخ مهارت داشت (برقعی ، همانجا؛ صبور، ص ١٤٩)، به فرهنگ و ادبیات عامه علاقه مند بود و در اشعارش ترکیبات و تعبیرات و اصطلاحات عوام را با مهارت به کار می برد (پرتو بیضایی ، همانجا). او در ٢٥ مهر ١٣٤٨، در تهران درگذشت و در گورستان فیض کاشان به خاک سپرده شد (برقعی ، ج ٢، ص ٧٣٥؛ پرتو بیضایی ، مقدمة محجوب ، ص ١٣؛ فرخ یار، ص ٣٦).

پرتو بیضایی علاوه بر شعر، آثار پژوهشی ، اعم از کتاب و مقاله ، نیز دارد. آثار منتشر شدة او عبارت است از: گردآوری دیوان ادیب بیضایی (چاپ ١٣٢٧ش )؛ جمع آوری و تصحیح دیوان کلیم کاشانی (چاپ ١٣٣٦ش )؛ تاریخ ورزش باستانی ایران ، زورخانه (چاپ ١٣٣٧ش ) که ظاهراً نخستین کتاب جامع دربارة آیین ورزش باستانی ، سابقه و ساختمان زورخانه و تشکیلات آن است . در این کتاب بسیاری از اسناد و منابع شرح احوال پهلوانان و دلیران ، و اشعار زورخانه ای برای اولین بار منتشر شده است ؛
جمع آوری و تصحیح دیوان صباحی بیدگلی ، شاعر سدة دوازدهم (چاپ ١٣٣٨ش )؛
جمع آوری و تصحیح دیوان قصاب کاشانی ، شاعر سدة دوازدهم (چاپ ١٣٣٨ش )؛
تصحیح مثنوی قضا و قدر ، از سلیم تهرانی ، شاعر سدة یازدهم (چاپ ١٣٤١ش ). همچنین دیوان پرتوبیضایی در ١٣٦٣ش به چاپ رسیده است . مقاله هایی از او نیز در نشریات گوناگون منتشر شده که برخی از آنها عبارت است از: «حبسیة حکیم افضل الدین کاشانی » ( یغما ، سال ٤، ش ٩، ١٣٣٠ ش ، ص ٤١٤ـ٤١٧)؛
«محتشم کاشانی » ( مجلة ارمغان ، سال ١٨، ش ٦ـ٧، ١٣١٦ش ، ص ٤٦٥ـ٤٧٥)؛
«اشعار راوندی مؤلف راحة الصدور» ( یادگار ، سال ٢، ش ٦، ١٣٢٤ش ، ص ٨ ـ١٢)؛
و «لسان الملک سپهر» ( مجلة مردمشناسی ، دورة ٢، ش ٢، ١٣٣٧ش ، ص ٩٩ـ١٠٥؛
برای آگاهی از دیگر مقالات او رجوع کنید به افشار، ج ١، ٤، ٥). آثار منتشر نشدة پرتو عبارت است از: کاشانة دانش در دو بخش : تاریخ کاشان و تذکرة شعرای کاشان که هر دو در یک مجلد فراهم شده است (پرتو بیضایی ، مقدمة ادب بیضایی ، ص ٧). ظاهراً پرتو خود این نام را برای کتابش برگزیده است ، اما در برخی منابع (خلخالی ، ج ٢، ص ٦٤؛
صبور، ص ١٤٨) با عنوان تاریخ کاشان و تذکرة شعرای کاشان نیز ذکر شده است ؛
تلخیص تاریخ گیتی گشا با حواشی و تعلیقات (ذکائی بیضائی ، ج ١، ص ٦٣؛
صبور، همانجا).

منابع :
(١) ایرج افشار، فهرست مقالات فارسی ، تهران ١٣٤٨ش ـ ؛
(٢) محمدباقر برقعی ، سخنوران نامی معاصر ایران ، قم ١٣٧٣ش ؛
(٣) حسین پرتو بیضایی ، دیوان ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(٤) عبدالحمید خلخالی ، تذکرة شعرای معاصر ایران ، تهران ١٣٣٤ـ١٣٣٧ش ؛
(٥) نعمت الله ذکائی بیضائی ، تذکرة خوان نعمت ، ج ١، تهران ١٣٤٨ش ؛
(٦) داریوش صبور، صدف : تذکرة سخنوران روز ، تهران ١٣٤٤ش ؛
(٧) حسین فرخ یار، مشاهیر کاشان ، کاشان ( تاریخ مقدمه ١٣٧٠ش ) .

/ صفورا هوشیار /