پاساروفچه ، شهری در صربستان که شهرت آن به سبب عهدنامة صلحی است که در آنجا میان دولت عثمانی و دولتهای ونیز و اتریش منعقد شده است .

«پاساروفچه » ضبط ترکی عثمانی برای نام محلی شهر، پژارواک (برگرفته از واژة صربی ـ کرواتی پُژار به معنای آتش )، است . این شهر که در اروپا به نام آلمانیِ پاساروویتس معروف است ، در حدود شصت کیلومتری جنوب شرقی بلگراد، در دشت حاصلخیزی در صربستان ، در کنار دانوب قرار دارد. پاساروفچه گاه در اشغال دولت عثمانی و گاه در اختیار صربها بود تا اینکه در ١٢٣٠/ ١٨١٥ به صربها واگذار و جزو جمهوری فدرال یوگسلاوی شد. پاساروفچه شهر تجاری پررونقی محسوب می شود ( د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ).

عهدنامة پاساروفچه پس از جنگ عثمانی با جمهوری ونیز (١١٢٦ـ١١٣٠/ ١٧١٤ـ ١٧١٨) و اتریش (١١٢٨ـ ١١٣٠/ ١٧١٦ـ ١٧١٨)، در شهر پاساروفچه منعقد شد و بر طبق آن باب عالی * سرزمینهای بسیاری را از دست داد. در ١١٢٦/ ١٧١٤، سلطان احمد سوم به بهانة تعدیات ونیزیها در دریا به عثمانیان و نیز شوراندن اهالی مونته نگرو بر دولت عثمانی ، به جمهوری ونیز اعلان جنگ داد. پس از آن دولت عثمانی مورئا (بخش جنوبی یونان ) را که طبق عهدنامة کارلوویتس (١١١١/١٦٩٩) به ونیز تعلق داشت ، محاصره و تسخیر

کرد (هامر ـ پورگشتال ، ج ٤، ص ٢٩٩٤؛ بریتانیکا ، ذیل "Passarowitz, Treaty of" ) و از امپراتوری اتریش خواست تا بیطرفی خود را در این جنگ اعلام کند. اما اتریشیها به دلیل پیمان اتحاد با جمهوری ونیز و به بهانة تخطی باب عالی از مواد عهدنامة کارلوویتس ، وارد جنگ شدند (هامر ـ پورگشتال ، ج ٤، ص ٣٠١١ـ٣٠١٣؛ > مجموعة عهدنامه های منعقده < ، ج ٢٧، ص ٣٦١ـ ٣٦٨). نیروهای اتریشی به فرماندهی شاهزاده اوژن در پترواردین نیروهای عثمانی را بسختی شکست دادند (لاموش ، ص ١٣٥) و در ١١٢٨/١٧١٦ طمشوار که آخرین سنگر دولت عثمانی در مجارستان بود به تسخیر شاهزاده اوژن درآمد (هامر ـ پورگشتال ، ج ٤، ص ٣٠٢٨). این رخداد سرآغاز ناکامیهای پیاپی نیروهای عثمانی در بالکان بود. دولت عثمانی با از دست دادن بلگراد در همان سال ناگزیر به سازش شد (برای تفصیل این جنگ رجوع کنید به هامر ـ پورگشتال ، ج ٤، ص ٢٩٩٤ـ٣٠٤٢). شاهزاده اوژن محل مذاکره را در پاساروفچه تعیین کرد و دولتهای انگلیس و هلند به عنوان میانجی در این مذاکره شرکت جستند (شاو، ج ١، ص ٢٣٢). قرارداد صلح عاقبت در ٤ رمضان ١١٣٠/ ٢١ ژوئیة ١٧١٨ برای مدت ٢٤ سال و در بیست ماده بسته شد. براساس این پیمان ، دولت عثمانی بلگراد، قسمتی از صربستان و طمشوار را به اتریش واگذار کرد. ونیزیها قلاعی را که در آلبانی ، هرزگوین و دالماسی به دست آورده بودند، در اختیار گرفتند و مورئا همچنان در اختیار دولت عثمانی باقی ماند (برای مواد عهدنامه رجوع کنید به > مجموعة عهدنامه های منعقده < ، ج ٢٧، ص ٣٦٠ـ٣٦٧). در ١٠ رمضان / ٢٧ ژوئیة همان سال نیز قراردادی تجاری و دریانوردی ، بر اساس پیمان کارلوویتس ، در بیست ماده میان عثمانی و اتریش به امضا رسید. در این قرارداد، تجارت در داخل خاک عثمانی برای اتباع اتریش آزاد شد و بازرگانان ایرانی اجازه یافتند که از خاک عثمانی با اتریش مناسبات تجاری برقرار کنند (هامر ـ پورگشتال ، ج ٤، ص ٣٠٥٠ـ ٣٠٥٢؛ نیز رجوع کنید به > مجموعة عهدنامه های منعقده < ، ج ٢٧، ص ٣٩٥، ٤٠٩ـ٤١٤).

پس از امضای عهدنامة پاساروفچه در زمان صدارت ابراهیم پاشا داماد (١١٣٠ـ١١٤٢)، دربار عثمانی در درگیری با دولتهای اروپایی محتاط تر شد و بیشتر به برقراری آرامش و صلح و اصلاح امور داخلی همت گماشت . این عهدنامه نشان دهندة ضعف دولت عثمانی در حال زوال و پیشرفت نظامی دول اروپایی بود (شاو، ج ١، ص ٢٣٣). بعلاوه ، دولت عثمانی با از دست دادن طمشوار بکلی از اروپای مرکزی جدا ماند و اتریش نسبت به ونیز از منافع بیشتری برخوردار شد ( د.ترک ، ذیل مادّه ).

منابع :
(١) لئون لاموش ، تاریخ ترکیه ، ترجمة سعید نفیسی ، تهران ١٣١٦ ش ؛
(٢) یوزف فون هامر ـ پورگشتال ، تاریخ امپراطوری عثمانی ، ترجمة میرزا زکی علی آبادی ، چاپ جمشید کیان فر، تهران ١٣٦٧ـ ١٣٦٩ ش ؛

(٣) The Consolidated treaty series , edited and annotated by Clive Parry, vol. ٢٧, New York;
(٤) EI ٢ , s.v. "Pasarofc § a" (by F. Bajraktarevic ¨ ) The New Encyclopaedia Britannica , Chicago ١٩٨٥, Micropaedia ;
(٥) Stanford Shaw, History of the Ottoman empire and modern Turkey , Cambridge ١٩٨٥;
(٦) TA , s.v. "Pasarof µ a" (by O. Yدksel).

/ شهناز رازپوش /