بویْل ، جان ، خاورشناس انگلیسی ، که به سبب تحقیقاتش دربارة ایلخانیان شناخته شده است . وی در ١٩١٦ در جنوب انگلستان به دنیا آمد و تحصیلات ابتدایی و متوسطة خود را در ساری ، در همان منطقه تمام کرد. در پی نقل مکان خانواده اش به بیرمنگهام در ١٩٣٤، در دانشگاه آنجا، شروع به تحصیل زبان و ادبیات آلمانی کرد. پس از کسب درجة عالی در این رشته ، در ١٩٣٧، برای تحصیل زبان و ادبیات شرق به آلمان سفر کرد. ابتدا، در گوتیِنْگن از شایدر کسب علم نمود، و سپس وارد دانشگاه برلین شد. در ١٩٣٩ به انگلستان بازگشت و در مدرسة مطالعات شرقی و آفریقایی در لندن شروع به تحصیل در مقطع دکتری کرد. در ١٩٤١، با شروع جنگ ، وارد ارتش شد و چند ماهی به عنوان افسر استحکامات انجام وظیفه کرد. از ١٩٤٢تا١٩٥٠ در دایرة ویژة اطلاعات سِری وابسته به وزارت امور خارجة انگلستان خدمت کرد. در ١٩٤٧، زیر نظر مینورسکی ، که بویل تقریباً در تمام فعالیتهای علمی خود از وی پیروی می کرد، مدرک دکتری دریافت کرد. پایان نامة او دربارة قسمتی از تاریخ جهانگشا ی جوینی بود. در ١٩٥٠، دانشیار کرسی تازه تأسیس زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه منچستر شد و جز اقامت یک ساله (١٩٥٩ـ١٩٦٠) به عنوان استاد میهمان در کالیفرنیا، تمام حیات علمی خود را در منچستر گذراند. در ١٩٦٦ به استادی کرسی تحقیقات ایران در دانشگاه منچستر دست یافت و سرانجام در پی بیماری کوتاهی ، در ١٣٥٧ش / ١٩٧٨ درگذشت .

بویل ، افزون بر زبانهای مهم غربی ، از قبیل یونانی و لاتین ، حتی روسی ، زبانهای فارسی ، عربی و ترکی را به خوبی می دانست . همچنین زبانهای پهلوی ، گالیسیایی ، ایرلندی قدیم ، مغولی و ارمنی را نیز در حد خواندن و درک متن آموخته بود. او در اواخر عمر به فرهنگ عامه ( فولکلور ) علاقه مند شد و مقالات بسیاری در مجلّة فولکلور (منچستر) در این زمینه نوشت . مدتی نیز مدیریت نشر بعضی از کتب و مجله های مهم انگلستان ، از قبیل > تاریخ ایران کمبریج < و > مجلة آسیای مرکزی < را بر عهده داشت .

بویل به ادبیات کهن ایران ، بویژه متون تاریخی دورة ایلخانیان ، علاقة بسیار داشت .

آثار برجستة او عبارت اند از: > فرهنگ کاربردی زبان فارسی < (لندن ، ١٩٤٩) لغتنامة کوچکی برای علاقه مندان به فراگیری زبان فارسی ؛ ترجمة انگلیسی تاریخ جهانگشا ی جوینی (ج ١ و ٢، منچستر، ١٩٥٨) که محمد قزوینی در سه جلد (١٩١٢ـ١٩٣٧) آن را منتشر کرده بود. ترجمة چنین اثری همراه با یادداشتها و توضیحات با وجود اسامی کسان و مکانها و اصطلاحات بسیار مشکل مغولی و ترکی نشان دهندة اطلاعات عمیق بویل در این زمینه است ؛ > دستور زبان فارسی نوین < (ویسبادن ، ١٩٦٦)؛ تاریخ ایران کمبریج (ج ١ـ٥، لندن ، ١٩٦٨). او که نشر این اثر را بر عهده داشت ، مقاله ای با عنوان «تاریخ دودمانی و سیاسی ایلخانان » در آن دارد ( تاریخ ایران کمبریج (جلد پنجم ) گردآورنده : جی .آ.بویل ، ترجمة حسن انوشه ، تهران ١٣٦٦، بخش چهارم ) ، > جانشینان چنگیزخان < (لندن ـ نیو یورک ، ١٩٧١). ترجمة بخش فرزندان چنگیز از جامع التواریخ رشیدالدین فضل الله ، در این کار نیز بویل همان شیوة خود در ترجمة تاریخ جوینی را به کار بسته است . ترجمة انگلیسی الهی نامه از مثنویهای صوفیانة عطّار (منچستر، ١٩٧٦) که در آن اشراف بسیار بویل به زبانهای فارسی و انگلیسی نمایان است ؛ > امپراتوری مغول ١٢٠٦ـ١٣٧٠ < حاوی بیست وچهار مقالة منتشر شدة او در مجلات علمی غرب دربارة مسائل بررسی نشدة تاریخ مغول و ترک (لندن ، ١٩٧٧) و سرانجام > ایران ، تاریخ و میراث < (منچستر، ١٩٧٨)، اثری فشرده در مورد تاریخ ، میراث فرهنگی و ادبیات ایران .

منابع :

(١) C. F. Beckingham, Professor J. A. Boyle;
(٢) JRAS (١٩٧٩), ١٨٤-١٨٦;
(٣) Encyclopaedia Iranica, s.v. "Boyle" (by Peter Jackson);
(٤) Obituary Dr. John A. Boyle", Hamdard Islamicus , II/٢ (١٩٧٩), ١١٦.

/ اورهان بیلگین ( د.ا.د.ترک ) /