تجلّی شیرازی ، علیرضا ، متخلص به تجلّی ، عالم و شاعر قرن دهم و یازدهم . از تاریخ تولد وی اطلاعی در دست نیست . در خانواده ای از بزرگان اردکان فارس به دنیا آمد. در طفولیت برای تحصیل به اصفهان رفت و از شاگردان مشهور آقاحسین محقق خوانساری (متوفی ١٠٩٨) شد (نصرآبادی ، ص ١٦٨؛ آذربیگدلی ، ص ٢٧١). در عهد شاه جهان (١٠٣٧ـ ١٠٦٨) به هندوستان سفر کرد و تعلیم ابراهیم خان (متوفی ١١٢١)، از امرای شاه جهان ، را عهده دار شد (نصرآبادی ، همانجا؛سرخوش لاهوری ، ص ١٩)، پس از چندی به اصفهان بازگشت و در آنجا ساکن شد. شاه عباس دوم (حک : ١٠٥٢ـ١٠٧٧) در ١٠٧٢ سیورغالی در اردکان به او بخشید. تجلّی در اصفهان به مباحثه و تدریس و تألیف پرداخت (نصرآبادی ، ص ١٦٩؛ صبا، ص ١٤٧). در سفری ملازم شاه سلیمان (حک : ١٠٧٧ یا ١٠٧٨ـ١١٠٥) بود (نصرآبادی ، همانجا). تاریخ دقیق فوت او معلوم نیست ؛ برخی تذکره ها سال ١٠٨٣ را ذکر کرده اند ( رجوع کنید به راشدی ، بخش ١، ص ١٥٦)، اما به گفتة خوانساری (ج ٢، ص ٣٥٣)، او پس از مراجعت از سفر مکه ، در ١٠٨٥ در شیراز درگذشته است .

آثار تجلّی عبارت اند از: ترجمة قرآن کریم به فارسی با عنوان ترجمة سلطانی ؛ تفسیر سلیمانی ، که آن را به شاه سلیمان اهدا کرده است (استوری ، ج ١، ص ١٨٩)؛ سفینة النجاة ، رساله ای در بارة اصول عقاید شیعه خاصّه در بارة امامت که نسخه ای از آن با تاریخ ١٠٦٧ به شمارة ٥٢٤٩ در کتابخانة شمارة یک مجلس شورای اسلامی محفوظ است (افشار و دیگران ، ج ١٦، ص ٧٧ـ ٧٨)؛ حاشیه بر حاشیة ملاعبداللّه یزدی بر تهذیب المنطق تفتازانی ، که نسخه ای از آن متعلق به سدة یازدهم به شمارة ٢ر٣٢٧ در کتابخانة شمارة دو مجلس شورای اسلامی (سنای سابق ) موجود است (دانش پژوه و علمی انواری ، ج ١، ص ١٦٦)؛ رساله ای در منع نماز جمعه در زمان غیبت امام زمان عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف (خوانساری ، همانجا) و مثنوی معراج الخیال ، اثر معروف او، که در ١٣٤٣ در بمبئی به چاپ رسیده است . این مثنوی که در بحر رمل سروده شده ، گفتگوی شاعر است با عقل و هوس و جنون و در نهایت عشق ، و اعتراف همة آنها به ناتوانی خود در برابر عشق . شاعر نتیجه می گیرد که جان انسان در جستجوی عشق است و حتی عشق مجازی می تواند راهنمای عشق حقیقی باشد (تجلّی شیرازی ، ص ١٠٥). تجلّی ظاهراً دیوان شعری داشته ، زیرا شاملو (ج ٢، ص ٩٥) تعداد ابیات مدوّن او را بیش از ده هزار بیت ذکر کرده و گلچین معانی نیز به نسخة کهن مثنوی معراج الخیال همراه با دیوان وی به تاریخ ٩٩٣ ( که با توجه به عصر زندگی تجلّی غریب می نماید! ) در کتابخانة عبدالحسین بیات (متوفی ١٣٤٧ ش ) اشاره کرده است (ص ٦٥).

منابع :
(١) لطفعلی بن آقاخان آذربیگدلی ، آتشکدة آذر ، چاپ جعفر شهیدی ، چاپ افست تهران ١٣٣٧ ش ؛
چارلز آمبروز استوری ، ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری ، ترجمة یو. ا. برگل ( به روسی ) ، مترجمان یحیی آرین پور، سیروس ایزدی ، و کریم کشاورز، چاپ احمد منزوی ، تهران

(٢) ١٣٦٢ ش ـ ؛
(٣) ایرج افشار، محمدتقی دانش پژوه ، و علینقی منزوی ، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی ، ج ١٦، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(٤) علیرضابن حسین تجلّی شیرازی ، معراج الخیال ، نسخة خطی کتابخانة ملک ، ش ٥ ر ٤٦٧١؛
(٥) خوانساری ؛
(٦) محمدتقی دانش پژوه و بهاءالدین علمی انواری ، فهرست کتابهای خطی کتابخانة مجلس سنا ، ج ١، تهران ( بی تا. ) ؛
(٧) حسام الدین راشدی ، تذکرة شعرای کشمیر ، بخش ١، لاهور ١٩٨٣؛
(٨) محمدافضل بن محمدمعصوم سرخوش لاهوری ، کلمات الشعرا: مشتمل بر ذکر شعرای عصر جهانگیر تا عهد عالمگیر ، چاپ صادق علی لاهوری ، لاهور ( ١٩٤٢ ) ؛
(٩) ولی قلی بن داودقلی شاملو، قصص الخاقانی ، چاپ حسن سادات ناصری ، تهران ١٣٧١ـ١٣٧٤ ش ؛
(١٠) محمدمظفر حسین بن محمد یوسفعلی صبا، تذکرة روز روشن ، چاپ محمدحسین رکن زاده آدمیت ، تهران ١٣٤٣ ش ؛
(١١) احمد گلچین معانی ، «فهرست قسمتی از کتب خطی کتابخانة مرحوم عبدالحسین بیات » در نسخه های خطی : نشریة کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ج ٦، زیرنظر محمدتقی دانش پژوه و ایرج افشار، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(١٢) محمدطاهر نصرآبادی ، تذکرة نصرآبادی ، چاپ وحید دستگردی ، تهران ١٣٦١ ش .

/ مریم بهاری /