پنج تن ، عنوانی برای حضرت محمّد، حضرت علی ، حضرت فاطمه ، امام حسن و امام حسین علیهم السّلام که فضایل و مقامات مشترک و مشابه ایشان سبب امتیاز آنان در میان معصومین چهارده گانه نزد شیعة امامیّه شده است . اینان به آل عبا * ، آل کسا و خمسة طیّبه نیز مشهورند.

در آیات و روایات . شهرت پنج تن برگرفته از شأن نزول آیة تطهیر (احزاب : ٣٣) است . این آیه هنگام گردآمدن پیامبر و اهل بیت وی در زیر عبایی نازل شد. مفسّران شیعه و بسیاری از عامّه ، اهل بیت پیامبر را در آن زمان منحصر به حضرت فاطمه و شوهر و فرزندانش دانسته اند که در این آیه بدان اشاره شده و آنها را به دور از هرگونه پلیدی معرفی کرده است . عناوین آل عبا و آل کسا نیز ناظر به این امر است .

از آیات دیگری نیز فضیلت پنج تن استنباط شده است ، از جمله آیة مُباهله * (آل عمران : ٦١) که در آن از علی علیه السّلام به نفس پیامبر، از حضرت فاطمه علیهاالسّلام به زن برگزیدة خاندان پیامبر و از حسنین علیهماالسّلام به فرزندان پیامبر تعبیر شده است ؛ آیات ٥ تا ٢٢ سورة دهر، که به دنبال روزه گرفتن سه روزة علی ، فاطمه و حسنین علیهم السّلام و بخشیدن افطار خود در هر سه شب به مسکین و یتیم و اسیر نازل شد و اخلاص و ایثار ایشان ستایش شد؛ آیة مودّت * (شوری : ٢٣) که در آن مطابق تفاسیر عامه و خاصه مصداق ذوی القربای پیامبر، علی و فاطمه و حسنین علیهماالسّلام بوده و مودّت ایشان اجر رسالت پیامبر قرار داده شده است ؛ آیات ١٩ تا ٢٢ سورة الرّحمن ، که در آنها از علی و فاطمه علیهماالسّلام به دو دریا تعبیر شده است که پیامبر به مثابة برزخی میان ایشان بوده و حسنین علیهماالسّلام چون لؤلؤ و مرجانی هستند که از ملاقات این دو دریا پدید می آیند (شوشتری ، ج ٣، ص ٢٧٤ـ٢٧٩، ج ٩، ص ١٠٧ـ١٠٩؛ مجلسی ، ج ٢٤، ص ٩٧ـ٩٩، ج ٣٧، ص ٦٤، ٧٣، ٩٦؛ سیوطی ؛ طبرسی ، ذیل آیه )؛ آیة ٣٠ سورة بقره ، «فتلقّی آدم من ربّه کلمات »، که مطابق بعضی روایات عامّه و خاصه در تفسیر این آیه ، توسّل حضرت آدم علیه السّلام به انوار خمسة طیّبه و خواندن خداوند به اسماء ایشان («کلمات ») سبب آمرزش و قبولی توبة وی گردید (شوشتری ، ج ٣، ص ٧٦ـ٨٠، ج ٥، ص ١١، ج ٩، ص ١٠٢ـ١٠٥؛ مجلسی ، ج ٢٦، ص ٣٢٣ـ ٣٢٨، ٣٣٣؛ حسینی فیروزآبادی ، ج ١، ص ٢٠٥؛ امینی ، ج ٧، ص ٣٠٠ـ٣٠١؛ طبرسی ؛ بحرانی ؛ ابوالفتوح رازی ، ذیل آیه ). در بعضی از این روایات (شوشتری ، ج ٥، ص ٤؛ مجلسی ، ج ١٥، ص ٩، ١٤ـ١٥، ج ٢٥، ص ٦، ج ٢٦، ص ٣٢٧ـ ٣٢٨، ج ٣٧، ص ٤٧، ٦٢ـ٦٣؛ امینی ، ج ٢، ص ٣٠٠ـ٣٠١) به اشتقاق نامهای پنج تن (محمّد، علی ، فاطمه ، حسن و حسین ) از اسامی باری (محمود و حمید، علی و عالی و اعلی ، فاطر و فاطم ، محسن و ذوالاحسان و ذوالاسماء الحسنی ) با اختلاف تصریح شده است . نیز در تفسیر و تأویل این آیه و آیة «و اذ ابتلی ابراهیم ربّه بکلماتٍ فاتمهّن » (بقره : ١٢٤) علاوه بر تأویل «کلمات » به پنج تن و تأویل «فَأتَمَّهُنَّ» به نُه امام از نسل امام حسین علیهم السّلام ، مناقب و فضایل عدیده ای در شأن آل عبا نقل شده است (برای نمونه رجوع کنید به بحرانی ؛ طبرسی ، ذیل آیة مذکور؛ شوشتری ، ج ٣، ص ٧٩، ج ٥، ص ٢٦٢ـ٢٦٥، ج ٧، ص ١٨٠ـ ١٨٣، ج ١٨، ص ٣٤٤ـ٣٤٧؛ مجلسی ، ج ٢٥، ص ٢ـ٣، ٦، ١٦ـ ١٧، ج ٢٦، ص ٢٧٣، ٣١١ـ٣١٢، ٣٢٣ـ٣٢٧، ٣٤٣؛ حسینی فیروزآبادی ، ج ١، ص ٢٠٧؛ امینی ، ج ٢، ص ٣٠٠ـ٣٠١؛ قندوزی ، ج ١، ص ٢٩٠). همچنین در آیة «اَسْتَکْبَرْتَ اَم کَنتَ مِن العالین » (ص :٧٥) از «عالین » به خمسة طیّبه تأویل شده است (بحرانی ، ذیل آیه ؛ مجلسی ، ج ٢٥، ص ٢، ج ٢٦، ص ٣٤٦ـ ٣٤٧). آیات دیگری نیز مطابق بعضی روایات عامّه و خاصه به مقام پنج تن اشاره دارد که از آن جمله است : نسا: ٦٩؛ ابراهیم : ٢٤؛ نحل : ٤٣؛ طه : ١٣٢؛ فرقان : ٧٤؛ ذاریات : ٢٧؛ طور: ٢١؛ حشر: ٩ ( رجوع کنید به شوشتری ، ج ٣، ص ٤٨٢ـ٤٨٣، ٥٤٢، ٥٦٠، ج ١٤، ص ٣٧٥، ٣٨٩ـ٣٩١، ٥٤٢، ٥٥٠، ٥٩١ ـ٥٩٣، ٦٣٧، ٦٨٢؛ مجلسی ، ج ٢٥، ص ١٦، ٣٠، ٢٢٠، ٢٤١، ج ٣٧، ص ٨٣).

گذشته از آیات قرآن ، در جوامع روایی عامّه و خاصّه ، ابوابی در اختصاصات و مناقب پنج تن آمده است ( رجوع کنید به حسینی فیروزآبادی ، ج ١، ص ٢٦٤ـ٣١١؛ شوشتری ، ج ٥، ص ٣ـ٤، ١١ـ٢٢، ٤٥ـ ٤٦، ج ١٨، ص ٣٨٤ به بعد؛ مجلسی ، ج ٣٧، ص ٣٥ـ١٠٧). در بعضی از روایات نیز جبرئیل ششمین نفر پس از پنج تن (جَبْریلُ سادِسُنا») خوانده شده است (قندوزی ، ج ١، ص ٣٢٣؛ مجلسی ، ج ٤٢، ص ٦٣، ج ٤٣، ص ٤٩؛ نیز برای فضیلت پنج تن ، محبت به ایشان و تعابیری که دربارة مقام دنیوی و اخروی ایشان به کار رفته است رجوع کنید به مجلسی ، ج ٣٧، ص ٣٦ـ٣٧، ٤٧، ٦٤ـ٦٥، ٧٥، ٧٨، ٨٤ ـ ٨٥؛ حسینی فیروزآبادی ، ج ١، ص ٣٠٠، ج ٢، ص ٧٨، ج ٣، ص ١٣٣، ١٣٩ـ ١٤١؛ امینی ، ج ٢، ص ٣٠٠ـ ٣٠١؛ شوشتری ، ج ٥، ص ٢٠، ٥٣، ٩٠، ج ١٨، ص ٣٤٨ـ٣٥٥؛ تفسیر آیة مودّت در زمخشری ؛ قندوزی ، ج ٢، ص ٦٨، ٢٩٧).

احترام و افتخار به پنج تن در کلمات و احتجاجات و خطبه های اهل بیت علیهم السّلام نیز به چشم می خورد. در بسیاری از مناشدات و معرفیهای افتخارگونه که از ائمه ایراد کرده اند تصریح به نامهای خمسة طیّبه به منزلة شاخص در اصالت و حسب و نسب اهل بیت وجود دارد ( رجوع کنید به شوشتری ، ج ٥، ص ٢٨ـ٢٩، ٣١ـ٣٢، ٣٩؛ مجلسی ، ج ٣٣، ص ١٨٤، ج ٣٧، ص ٤٨، ٦٦، ج ٤٥، ص ١٣٨؛ امینی ، ج ١، ص ١٦٠، ٢٠٩).

برتری و فضیلت پنج تن در میان ائمة چهارده گانه به مدد قراین ثابت می شود. این قراین همان مناقب مشترک و اختصاصی خمسة طیّبه است . نیز شهادت امام حسین علیه السّلام (٦١ ق ) که خاتم پنج تن بوده و در ادعیه و زیارات (مجلسی ، ج ٤٥، ص ٢٥٠، ج ٩٨، ص ١٧٩، ١٩٦، ٢٣٥، ٣١٣، ٣١٨، ٣٦٠) به «خامس اهل العباء» و «خامس اصحاب الکساء» موسوم است (این القاب برای علی علیه السّلام نیز احتراماً

به کار رفته است رجوع کنید به مجلسی ، ج ٦٥، ص ١٣٠، ج ٩٧، ص ٢٠٥، ٣٠٢، ٣٧٣)، و به منزلة وفات همة پنج تن و ازینرو اعظم مصایب تلقّی شده است (همان ، ج ٤٤، ص ٢٦٩ـ٢٧٠، ج ٤٥، ص ٢، ٨٨). در میان پنج تن نیز ترتیب فضیلت و برتری به دلالت بعضی اخبار تا حدودی روشن است . آنچه مسلّم است پیامبر بر سایر پنج تن و امیرالمؤمنین بر فاطمه و حسنین علیهماالسّلام برتری دارند (همان ، ج ٢٦، ص ٢٧٢، ج ٣٧، ص ٧٥، ٨٧، ج ٣٩، ص ٩٠ـ٩٢) و در افضلیّت فاطمه بر حسنین یا بالعکس اختلاف است ( رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٣٥٩؛ میرزای قمی ، ج ٢، ص ٧٨٥؛ مجلسی ، ج ٤٣، ص ٢٦٤، ج ٤٥، ص ٣).

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٣) ابوالفتوح رازی ، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن ، چاپ محمد جعفر یاحقی و محمد مهدی ناصح ، مشهد ١٣٦٥ـ١٣٧٥ش ؛
(٤) عبدالحسین امینی ، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب ، بیروت ١٣٨٧/١٩٦٧؛
(٥) هاشم بن سلیمان بحرانی ، البرهان فی تفسیر القرآن ، قم ( بی تا. ) ؛
(٦) مرتضی حسینی فیروزآبادی ، فضائل الخمسة من الصحاح الستة ، بیروت ١٤٠٢/ ١٩٨٢؛
(٧) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، الدرّ المنثور فی التفسیر بالمأثور ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٨) نورالله بن شریف الدین شوشتری ، احقاق الحق و ازهاق الباطل ، با تعلیقات شهاب الدین مرعشی ، چاپ محمود مرعشی ، قم ١٣٧٧ـ ؛
(٩) فضل بن حسن طبرسی ، مجمع البیان فی تفسیر القرآن ، چاپ هاشم رسولی محلاتی و فضل الله یزدی طباطبائی ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(١٠) محمدبن عمر فخررازی ، التفسیر الکبیر ، قاهره ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(١١) سلیمان بن ابراهیم قندوزی ، ینابیع المَودَّةِ لِذَویِ القُربی ، چاپ علی جمال اشرف حسینی ، قم ١٤١٦؛
(١٢) محمدباقربن محمدتقی مجلسی ، بحارالانوار ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٣) ابوالقاسم بن محمدحسن میرزای قمی ، جامع الشتات ، چاپ سنگی تهران ١٢٧٧.

/ محمدهانی ملاّ زاده /

پنج تن در اعتقادات و ادبیات و فرهنگ عامه . ترکیب «پنج تن » به لحاظ اهمیت و تقدس نسبی جزء اول آن ، «پنج »، در آیینها و ادیان مختلف ، در خور توجه است ( رجوع کنید به > دایرة المعارف دین < ، ذیل "numbers" ؛
> فرهنگ باورها و ادیان < ، ذیل « five ») و در مواردی از باورها و احکام اسلامی از قبیل پنج پیامبر اولوالعزم ، پنج رکن ایمان و پنج وقت نمازهای یومیه نیز به کار رفته است . با وجود این ، ادعای وجود ارتباط میان اهمیت و تقدس عدد پنج و شأن والا و تقدس پنج تن در باورهای شیعی موجه نمی نماید.

فضل و برتری ویژة پنج تن از میان چهارده معصوم علیهم السّلام در اعتقادات شیعی ( رجوع کنید به همین مقاله ، قسمت پیشین ) تا بدان پایه است که حتی ، به گزارش کتب ملل و نحل ، پیروان فردی به نام شَریعی ، از غلاة ، معتقد به الوهیت پنج تن بوده اند (اشعری ، ص ١٤؛
بغدادی ، ص ٢٥٢، ٢٥٥ـ٢٥٦). همچنین ، به نوشتة کشّی (ص ٣٩٩ـ٤٠٠) بشّار شعیری ، از پیروان امام صادق علیه السّلام ، به الوهیت پنج تن معتقد بوده است ، و صاحبان چنین اعتقادی را مخمسّه * نامیده اند.

در ادبیات شیعی ، قدر و اهمیت پنج تن در مدایح و مناقب و نیز در قالب توسّل به مقام و منزلت والای ایشان در اجابت دعا بازتاب یافته و غالباً از ایشان با عناوین آل رسول ، بنی فاطمه ، خمسة آل عبا، خمسة طیّبه یاد شده است (به عنوان نمونه رجوع کنید به سعدی ، ص ٣٦). اما می توان به مدح سنایی (ص ٦٤٥) و ناصرخسرو (ص ١٢٩) نیز اشاره کرد که به طور ویژه و با ذکر هریک از این پنج تن ، به آنان نظر داشته اند. از جمله اشعاری که در توسل به ایشان می توان نام برد شعر ابن داغر (متوفی ٩) و شیخ حرّ عاملی (متوفی ١١٩٠) است (امینی ، ج ٧، ص ٢٩ـ٣٠، ج ١١، ص ٣٣٢ـ٣٣٤). همچنین ، از برخی علمای عامّه اشعاری در توسل به پنج تن و ارجوزه هایی در گزارش حدیث کساء موجود است (شوشتری ، ج ٢، ص ٥١٣ ـ٥١٤، ٥١٨، ٥٥٨ ـ ٥٦٢، ج ٩، ص ٦٩٥، ج ١٤، ص ٥٧). در زبان اردو نیز در شرح مصائب پنج تن و موضوعات دیگر مربوط به ایشان آثاری نوشته شده است ( رجوع کنید به نقوی ، ج ٢، ص ٢١٠، ٤٥٨، ٤٩٨؛
خلیل تتوی ، ص ٥٨).

در برگزاری مراسم دینی و فرهنگ عامة شیعه جلوه های گوناگونی از حضور پنج تن و نمادهای آن یافت می شود. با توجه به روایات متعدد در شأن والای پنج تن ، استمداد و توسّل به ایشان در ابتدای دعا امری متداول است (برای نمونه روایات رجوع کنید به مجلسی ، ج ١١، ص ٣٢٨ـ٣٣٩، ج ١٣، ص ٣٠١، ج ٢٦، ص ٣١٩ به بعد، باب «اَنّ دعاءالانبیاء استجیب بالتوسل والاستشفاع بهم صلوات الله علیهم اجمعین »، حدیث ٣ـ٦، ٨ ـ١٠، ١٤ـ ١٥، ج ٤٤، ص ٢٣٠، ج ٩٥، ص ١٣٧؛
قندوزی ، ج ١، ص ٢٩٠). در مجالس عزاداری و اطعام ، پنج مشعل کوچک یا شمع به عنوان نماد و نشانة پنج تن افروخته می شود، همانگونه که دوازده یا چهارده شمع روشن تمثیلی از دوازده امام یا چهارده معصوم به شمار می رود (شکورزاده ، ص ٤٩). پنجة دست فلزی به عنوان نمادی از پنج تن آل عبا ــ که گاه اسم ایشان بر روی آن نوشته یا حک شده است ــ بر سر عَلَم و کُتَل ، پرچمها و کاسه های آب در مراسم عزاداری به کار می رود.

قسم دادن به حق پنج تن و نگاشتن نام ایشان بر روی انگشتر برای مصونیت از آسیبهای پیش بینی ناپذیر (شاملو، ص ٧٩٥، ١٠٢٦) و نیز نصب الواحی با طرحهای گوناگون بر سردر اماکن عمومی و منازل رایج است . غالباً نام الله در بالا و در پایین آن در دو طرف نام محمد و علی ، در وسط فاطمه و پایینتر، در دو طرف ، نامهای حسن و حسین علیهم السّلام نوشته می شود که به نوعی بر محوری بودن و مرکزیت حضرت فاطمه در میان پنج تن تأکید دارد. در اسامی مقبره ها، امامزاده ها و اماکن مقدس نیز به عنوان «پنج تن » برمی خوریم ، از جمله امامزاده پنج تن در شهرهای گرمسار، آمل و استرآباد (رابینو، ص ٧٤، ١١٦؛
نیز رجوع کنید به بش قارداش * ).

منابع :
(١٤) علی بن اسماعیل اشعری ، کتاب مقالات الاسلامییّن و اختلاف المصلّین ، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ١٤٠٠/١٩٨٠؛
(١٥) عبدالحسین امینی ، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب ، ج ٧، ١١، بیروت ١٣٨٧/١٩٦٧؛
(١٦) عبدالقاهربن طاهر بغدادی ، الفرق بین الفرق ، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٧) محمد ابراهیم خلیل تتوی ، تذکرة تکملة مقالات الشعرا ، چاپ حسام الدین راشدی ، کراچی ١٩٥٨؛
(١٨) یاسنت لویی رابینو، مازندران و استرآباد ، ترجمة غلامعلی وحید مازندرانی ، تهران ١٣٦٥ش ؛
(١٩) مصلح بن عبدالله سعدی ، بوستان سعدی : سعدی نامه ، چاپ غلامحسین یوسفی ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(٢٠) مجدودبن آدم سنایی ، دیوان ، چاپ محمد تقی مدرس رضوی ، تهران ١٣٤١ش ؛
(٢١) احمد شاملو، کتاب کوچه ، تهران ١٣٧٢ش ؛
(٢٢) ابراهیم شکورزاده ، عقاید و رسوم مردم خراسان ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(٢٣) نورالله بن شریف الدین شوشتری ، احقاق الحق و ازهاق الباطل ، با تعلیقات شهاب الدین مرعشی ، چاپ محمود مرعشی ، قم ١٣٧٧ـ ؛
(٢٤) سلیمان بن ابراهیم قندوزی ، ینابیع الموَدَّةِ لِذَویِ القُربی ، چاپ علی جمال اشرف حسینی ، قم ١٤١٦؛
محمدبن عمرکشّی ، اختیار معرفة الرجال ، ( تلخیص ) محمدبن حسن طوسی ، چاپ

(٢٥) حسن مصطفوی ، مشهد ١٣٤٨ش ؛
(٢٦) محمدباقربن محمدتقی مجلسی ، بحارالانوار ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢٧) ناصرخسرو، دیوان ، چاپ مجتبی مینوی و مهدی محقق ، تهران ١٣٦٨ش ؛
(٢٨) حسین عارف نقوی ، برّ صغیر کی امامیه مصنّفین کی مطبوعه تصانیف اورتراجم ، اسلام آباد ١٣٧٦ش ؛

(٢٩) Dictionary of beliefs and religions , ed. Rosemary Goring, Great Britain ١٩٩٢;
(٣٠) The Encyclopedia of religion , ed. Mircea Eliade, New York ١٩٨٧, s. v. "numbers: an overview" (by Annemarie Schimmel).

/ لیلا هوشنگی /