ابوایّوب انصاری، ، ابوایّوب انصاری، خالد بن زید، صحابی جلیل¬القدر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه ‌وآله وسلم و از اصحاب امیرالمؤمنین علیه¬السلام. نام کامل وی خالد بن زَید بن کُلَیْب بن ثَعْلَبة (عمرو) بن عبد عَوف بن غَنْم بن نَجّار خَزْرَجی انصاری است (رجوع کنید به ابن سعد، ج ٣، ص ٤٨٤؛ مزّی، ج ٨ ، ص ٦٦؛ ابن اثیر، ج ٥، ص ١٤٣)، اما بیشتر به کنیه‌اش، ابوایّوب، مشهور است (رجوع کنید به طبری، ج ٤، ص ٤٢٣؛ ابن عبدالبرّ، ج ٢، ص ٤٢٤؛ ابن¬اثیر، ج ٢، ص ٨٠). مادرش، زهراء (هند)، دختر سعد بن قیس بن عمرو بن امرئ القیس بود و همسرش، امّ حسن، دختر زید بن ثابت بن ضحاک (ابن سعد، همانجا؛ خلیفۀ بن خیاط، ص ١٥٧؛ ابن¬اثیر، ج ٢، ص ٨٠). ابن سعد (ج ٣، ص ٤٨٤، ج ٨، ص ٤٤٩) نوشته که ابو ایّوب دختری به نام عمره و پسری به نام عبدالرحمان داشته، اما نسل وی منقطع شده است؛ با این حال، در ادوار بعدی، کسانی نسب خود را به ابوایّوب رسانده¬اند، از جمله بشر بن سلیمان نخاس، ایّوب بن خالد و خواجه عبدالله انصاری (رجوع کنید به ابن بابویه، کمال¬الدین، ص ٤١٨؛ فتال نیشابوری، ص ٢٥٢؛ ابن عساکر، ج ١٦، ص ٣٤؛ ذهبی، ج ١٨، ص ٥٠٣؛ نیز رجوع کنید به سمعانی، الانساب، ج ٤، ص ٣٤٠، ج ٥، ص ١٥٥).

وی از پیامبراکرم صلی‌ الله علیه ‌وآله وسلم و اُبیّ بن کعب روایت نقل کرده و براء بن عازب، جابر بن سَمُرَة، سعید بن مُسیّب، عبدالله بن عباس، عُروة بن زبیر و بسیاری دیگر از او حدیث نقل کرده اند (رجوع کنید به مزّی، ج ٨، ص ٦٧ـ٦٨؛ ذهبی، سیر، ج ٢، ص ٤٠٣). مزّی (ج٨، ص٦٧)، به نقل از ابن برقی، شمار روایات باقی¬مانده از ابوایوب را پنجاه برشمرده، اما ذهبی روایاتی را که از وی در مسند بقی بن مخلد نقل شده،١٥٠ یا ١٥٥ روایت دانسته‌ است (سیر، ج٢، ص٤٠٣؛ برای نمونه‌ای از روایات وی، رجوع کنید به ابن عبدالحکم، ص ٢٦٨ـ٢٧٠). محمد عبدالله ولد کریم روایات وی را در کتاب ابوایّوب الانصاری و مرویاته فی الکتب الستة و مسند الامام احمد (ریاض ١٤١٥) گردآورده است.

وی از راویان حدیث غدیر و گواهان ِ صحت صدور آن است (طوسی، ص ٤٥؛ امینی، ج ١، ص ٢٨ـ٢٩). همچنین احادیثی در فضیلت امیرالمؤمنین علیه¬السلام و اهل بیت نقل کرده است (رجوع کنید به ابن¬بابویه، الخصال، ص ١٨٨، ٤١٢؛ ابن¬شهرآشوب، ج ١، ص ٢٩٨، ج ٢، ص ٦٩ـ٧٠؛ ابن بطریق، ص ٦٥، ٢٦٦ـ٢٦٧، ٤٥٠ـ٤٥١).

ابوایّوب از جمله بیعت¬کنندگان عقبۀ دوم بود و پیامبر میان وی و مُصعب بن عُمیر پیمان برادری برقرار کرد (ابن سعد، همانجا؛ ابن هشام، ج ٢، ص ١٠٠، ١٥٢). او در جنگ بدر و دیگر جنگهای پیامبر در کنار ایشان حضور داشت (ابن سعد، همانجا؛ خلیفه بن خیاط، ص ١٥٧؛ ذهبی، ج ٢، ص ٤٠٥). از جمله فضیلتهای وی، اقامت رسول اکرم در خانۀ او پس از هجرت آن حضرت به مدینه بود (رجوع کنید به ابن هشام، ج ٢، ص ١٤٠ـ١٤٤؛ یعقوبی، ج ٢، ص ٤١؛ مسعودی، ج ٣، ص ١٩ـ٢٠). همچنین وی در حادثۀ افک* ، فوراً اتهام وارد شده بر همسر پیامبر را تکذیب کرد. مفسران گفته¬اند که آیۀ چهاردهم سورۀ نور دربارۀ این واقعه و در شأن ابوایّوب و همسرش نازل شده است (رجوع کنید به زمخشری؛ ابوالفتوح رازی؛ ابن کثیر، ذیل آیه).

ابوایّوب با آنکه توانگر نبود، از جمله چند تنی بود که برای هزینۀ ولیمۀ عروسی علی علیه السلام و فاطمه زهرا سلام¬الله علیها کمک کرد ( ابوالفتوح رازی، ذیل فرقان: ٥٤؛ عاملی، ص ١٣٥). همچنین در بازگشت از خیبر، پاسداری از خیمۀ پیامبر اکرم را هنگام عروسی حضرت با صفیه، دختر حیی بن اخطب، بر عهده گرفت و پیامبر برای وی دعای خیر و طلب رحمت نمود (واقدی، ج ٢، ص ٧٠٨؛ ابن عساکر، ج ١٦، ص ٤٥ـ٤٧؛ ابن جوزی، ج ١، ص ١٨٦).

ابوایّوب از یاران خاص امیرالمؤمنین و از جمله معترضان ابوبکر در سقیفه بنی ساعده بود (نصر بن مزاحم، ص ٣٦٦؛ ابن بابویه، الخصال، ص ٤٦١، ٤٦٥؛ طبرسی، ج ١، ص ٩٧، ١٠٣). با این حال، پس از رحلت پیامبر، برای پیشرفت اسلام، در جنگها همراه خلفا بود، از جمله در فتح مصر حضور داشت (رجوع کنید به ابن سعد، ج ٣، ص ٤٨٤ـ٤٨٥؛ طبری، ج ٤، ص ٢٤١؛ ابن عبدالحکم، ص ٩٣؛ ابن تغری بردی، ج ١، ص ٢١). وی از نخستین بیعت-کنندگان با امیرالمؤمنین بود و در همۀ جنگها در کنار ایشان حضور داشت (مفید، ص ١٢٨ـ١٢٩؛ ابن عبدالبرّ، ج ٢، ص ٤٢٥، ج ٤، ص ١٦٠٦ ؛ قس ابن¬قتیبه، ص ١٥٦؛ طبری، ج ٥، ص ٨٤؛ خطیب بغدادی، ج ١، ص ،٤٩٤ که فقط از شرکت وی در جنگ نهروان سخن گفته¬اند). در سفر آن حضرت به مدائن نیز همراه ایشان بود (خطیب بغدادی، ج ١، ص ٤٩٣). امام علی علیه السلام او را به امارت مدینه گماشت و وی،پس از حملۀ بسر بن ابی ارطاه، از مدینه خارج و راهی کوفه شد (ثقفی، الغارات، ج ٢، ص ٦٠٢؛ ابن اعثم، ج ٤، ص ٢٣١؛ ابن عساکر، ج ١٠، ص ١٥٢).

در منابع شیعی او را از راویان پسندیده و نخستین گروندگان به امیرالمؤمنین دانسته¬اند (رجوع کنید به طوسی، ص ٣٨؛ اردبیلی، ج١، ص٢٩١؛ بحرالعلوم، ج ٢، ص ٣١٨)، اما ابن داوود (ستون ١٣٧؛ نیز رجوع کنید به مامقانی، ج ٢٥، ص ١٠٩) او را مهمل خوانده است. برخی ازابوایّوب انصاری، به سبب شرکت در جنگهایی به فرماندهی معاویه و فرزندش یزید، انتقاد کرده اند. فضل بن شاذان، در پاسخ به این اشکال، گفته که هدف او پیشرفت اسلام بوده و تصور می‌کرده است که با این کار، اسلام را تقویت و شرک را تضعیف می‌کند (رجوع کنید به طوسی، ص ٣٨؛ حرّعاملی، ستون ٥٨ـ٥٩؛ بحرالعلوم، ج ٢، ص ٣٢٤ ). به عقیدۀ خوئی (ج ٧، ص ٢٤)، ابوایّوب با اذن امام معصوم در این جنگها شرکت می‌کرده است. وی در جریان جنگ با رومیان، به فرماندهی یزید بن معاویه، بر اثر بیماری درگذشت. تاریخ درگذشت وی را سالهای ٥٠ تا ٥٢ یا ٥٥ ثبت کرده¬اند (رجوع کنید به مزّی، ج ٨، ص ٧٠؛ ابن حجر، ج ٢، ص ٢٠١). نقل شده است که وی وصیت کرد پیکرش را در خاک دشمن دفن کنند. بعدها رومیان در قسطنطنیه بر روی قبر وی بقعه¬ای بنا کردند، مردم آن را زیارت می کردند و در هنگام خشکسالی به آن پناه می‌بردند و طلب باران می‌کردند (ابن سعد، ج ٣، ص ٤٨٤ـ٤٨٥؛ ابونعیم اصفهانی، ج ٢، ص ١٨٧ قس قطب ،ص ١٣٧ـ١٣٩). سلاطین عثمانی نیز به این قبر توجه داشتند و در آنجا تاج¬گذاری می‌کردند. همچنین در کنار آن یک مسجد و یک مدرسه ساخته¬اند (قطب، ص ١٥٣ـ١٦٥). امروزه نیز بقعۀ ابوایّوب در استانبول برپاست و مردم از او به سلطان ایّوب یاد می کنند و به زیارت آن می‌روند و برخی مراسم را در آنجا انجام می‌دهند (حرزالدین، ج ١، ص ٨٧ـ٨٩؛ قطب، ص ١٤ـ١٦، ١٥٠ـ١٥٢).

در منابع (رجوع کنید به نصر بن مزاحم، ص ٣٦٨ـ٣٦٩؛ ابن اعثم، ج ٢، ص ٤٤٧؛ ابن ابی الحدید، ج ٨، ص ٤٥) ابیاتی از وی نقل شده و امین (ج ٦، ص ٢٨٣) او را شاعری پسندیده خوانده است. دربارۀ ابوایّوب کتابهای بسیاری نوشته شده، که از آن جمله است: مناقب سیدنا ابی ایّوب الانصاری اثر عبدالله بن محمد نجمی، نفحات العبیر الساری باحادیث ابی ایّوب الانصاری (رجوع کنید به شیبانی، ص ٢٢٧، ٢٣٧)، و الصحابی الجلیل ابو ایّوب الانصاری عند العرب و الترک و الفرس نوشتۀ حسین مجیب مصری (قاهره ١٩٩٩).

منابع :
(١) عبدالحمید ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت ١٣٧٨؛
(٢) ابوالحسن ابن اثیر، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، افست تهران، بی تا؛
(٣) ابومحمد ابن اعثم کوفی، کتاب الفتوح، چاپ علی شیری، بیروت ١٤١١؛
(٤) محمد بن علی ابن بابویه، الخصال، چاپ علی اکلر غفاری، قم ١٤٠٣؛
(٥) همو، کمال الدین و تمام النعمة، چاپ علی اکبر غفاری، قم ١٤٠٥؛
(٦) ابن بطریق، العمدة، قم ١٤٠٧؛
(٧) ابن تغری بردی، النجوم الزاهرة، بیروت ١٤١٢؛
(٨) احمد بن علی ابن حجر عسقلانی، الاصابة فی تمییز الصحابة، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٩) ابن داوود حلی، کتاب الرجال، تهران ١٣٨٣ ش؛
(١٠) ابوالفرج ابن جوزی، کتاب صفة الصفوة، حیدرآباد دکن ١٣٨٨/١٩٦٨؛
(١١) ابن سعد، الطبقات الکبری (چاپ احسان عباس)؛
(١٢) ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، نجف ١٣٧٦/١٩٥٦؛
(١٣) ابن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، قاهره، بی تا؛
(١٤) عبدالرحمان ابن عبدالحکم، فتوح مصر و اخبارها، قاهره ١٤١١/١٩٩١؛
(١٥) ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ علی شیری، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(١٦) عماد الدین ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(١٧) عبدالله بن مسلم ابن قتیبه، المعارف، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(١٨) ابن هشام، السیرة النبویة، چاپ مصطفی سقا و دیگران، بیروت، بی تا؛
(١٩) ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، چاپ محمد جعفر یاحقی و محمد مهدی ناصح، مشهد ١٣٦٦ ش؛
(٢٠) محمدبن علی اردبیلی، جامع الرواة وإزاحة الإشتباهات عن الطرق والإسناد، بیروت ١٩٨٣؛
(٢١) ابونعیم اصفهانی، معرفة الصحابة، چاپ محمد حسن اسماعیل و مسعد عبدالحمید سعدنی، بیروت ١٤٢٢/٢٠٠٢؛
(٢٢) سید محسن امین، اعیان الشیعة، بیروت ١٤٠٣؛
(٢٣) عبدالحسین امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، بیروت ١٣٩٧/١٩٧٧؛
(٢٤) سید محمد مهدی بحرالعلوم، رجال السید بحرالعلوم، چاپ محمد صادق و حسین بحرالعلوم، نجف ١٣٨٥؛
(٢٥) ابراهیم بن محمد ثقفی، الغارات، چاپ سید جلال الدین محدث، تهران ١٣٥٥ش؛
(٢٦) محمد حرز الدین، مراقد المعارف، قم ٢٠٠٧؛
(٢٧) محمد بن حسن حرعاملی، رسالة فی معرفة الصحابة، در سه رساله در علم رجال، چاپ سید کاظم موسوی، تهران ١٣٤٥ ش؛
(٢٨) خطیب بغدادی؛
(٢٩) خلیفة بن خیاط، کتاب الطبقات، چاپ سهیل زکار، بیروت ١٤٢١؛
(٣٠) شمس الدین ذهبی، سیر اعلام النبلاء؛
(٣١) زمخشری؛
(٣٢) عبدالکریم سمعانی، الانساب؛
(٣٣) محمد ابراهیم شیبانی، معجم ما الف عن الصحابة و امهات المؤمنین و آل البیت، کویت ١٤١٤/١٩٩٣؛
(٣٤) طبری، تاریخ، بیروت؛
(٣٥) احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج، چاپ سید محمد باقر موسوی خرسان، نجف ١٣٨٦/١٩٦٦؛
(٣٦) محمد بن حسن طوسی، اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ١٣٤٨ش؛
(٣٧) یوسف بن حاتم عاملی، الدر النظیم، قم، بی تا؛
(٣٨) فتال نیشابوری، روضة الواعظین، قم، بی تا؛
(٣٩) محمد علی قطب، ابوایّوب الانصاری خالد بن زید من المدینة الی اسوار القسطنطنیة، بیروت ١٤١٤/١٩٩٣؛
(٤٠) عبدالله مامقانی، تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ محی الدین مامقانی، ج ٢٥، قم ١٤٢٧؛
(٤١) جمال الدین مزّی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٥؛
(٤٢) علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب، چاپ شارل پلا، بیروت ١٩٧٠؛
(٤٣) محمد بن محمد مفید، الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة، چاپ سید علی میر شریفی، قم ١٤١٣؛
(٤٤) نصر بن مزاحم منقری، وقعة صفین، چاپ عبدالسلام محمد هارون، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٤٥) محمد بن عمرواقدی، کتاب المغازی، چاپ مارسدن جونز، قاهره ١٩٦٦؛
(٤٦) احمد بن اسحاق یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیروت ١٣٧٩.

/محمود مهدوی دامغانی/

تاریخ انتشار اینترنتی : ١٣٩٢/٠٣/٠٥