دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٦٤٤
تعلیقی زاده ، محمدبن محمد فَناری ، تاریخ نگار دربار عثمانی (شهنامه جی ) در قرن دهم . تعلیقی زاده در یکی از سالهای ٩٤٧ تا ٩٥٦/ دهة ١٥٤٠ در ولایت آیدین در آناطولی غربی به دنیا آمد. او از تبار خاندان مشهور فناری بود و چنانکه از شهرتش پیداست ، ظاهراً پدرش از خطاطان زبردست ، بویژه در نگارش خط تعلیق ، بوده است . تعلیقی زاده از ٩٦٩ در مغنیسا (مانیسا) کاتب شاهزاده مراد بود و در ٩٨٢ که مراد ( = مراد سوم ، حک : ٩٨٢ـ١٠٠٣ ) به تخت نشست ، کاتبِ بایگانی کل سلطنتی شد. در ٩٩١ـ٩٩٣، در عملیات نظامی علیه ایران ( به فرماندهی عثمان پاشا ) ــ با انجام خدمات منشیگری ــ شرکت کرد. در حدود ٩٩٨، به دستیاری لقمان ، که سَرْشهنامه جی بود، منصوب شد. در ١٠٠٤، لقمان از همراهی با محمد سوم در نبرد مجارستان سر باز زد و منصب او را به تعلیقی زاده دادند. او تا ١٠٠٩ در این مقام بود و احتمالاً بین ١٠١١ و ١٠٢٠ درگذشت .
تعلیقی زاده پیش از انتصابش به سمت تاریخ نگاری دربار، سه کتاب نوشت : فراست نامه (٩٨٢ـ٩٨٣) در بارة ارتباط ویژگیهای ظاهری انسان با شخصیتش ، تبریزیّه (٩٩٣)، و
گرجستان سفری (٩٩٣) در بارة جنگهای ایران . او از دورة شهنامه جی بودنش نیز سه اثر دیگر به جای گذارد: شمائل نامة آل عثمان (١٠٠١ـ١٠٠٢) که شرح مختصری از ویژگیهای شاخص خاندان عثمانی است ، شهنامة همایون (١٠٠٤ـ ١٠٠٥)، و اَگری فَتحی تاریخی (١٠٠٦ـ١٠٠٧) به نظم (این عنوان را وودهد بر کتاب نهاده است رجوع کنید به منابع ) در بارة نبردهای سِنان پاشا و محمد سوم در مجارستان . اگرچه اولین تاریخ نگاران دربار، به لحاظ قالب و زبان ، از شاهنامة فردوسی تقلید می کردند، تعلیقی زاده ، بجز در یک مورد، آثاری منثور به سبک «انشا»ی عثمانی تألیف کرد. ظاهراً اندکی پس از عزل او، مقام شهنامه جی منسوخ شد.
منابع :
(١) نجیب عاصم ، «عثمانلی تاریخنویسلری و مورخ لری : شهنامه جیلر»، در تاریخ عثمانی انجمنی مجموعه سی ، ج ٢، ش ٧ (١٩١١)، ص ٤٣٢ـ ٤٣٤؛
/ پ . فودور ( د. اسلام ) /