دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣١٩٨
تائیة دÙعبÙÙ„ ، قصیده ای در Ù…Ø¯Ø Ùˆ رثای اهل بیت علیهم السلام سرودة دÙعبÙÙ„ Ø®Ùزاعی * (متوÙÛŒ ٢٤٦). ÙˆÛŒ پس از سرودن قصیده ØŒ راهی مرو شد Ùˆ قصیده را، برای نخستین بار، در Ù…Øضر امام رضا علیه السلام خواند (کشّی ØŒ ص ٥٠٤ Ù€ ٥٠٥Ø› ابن بابویه ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٦٣Ø› طبرسی ØŒ ص ٣١٦)Ø› امام در اثنای شنیدن اشعار آنقدر گریست Ú©Ù‡ از هوش رÙت (ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ ج ٢٠ØŒ ص ١٤٨Ù€١٤٩). آنگاه Ú©Ù‡ شاعر از قبور اهل بیت علیهم السلام در شعر خود نام برد، امام رضا علیه السلام با این دو بیت Ú©Ù‡ به قصیده اÙزود، مکان قبر خود را پیشاپیش مشخص نمود: «و قبرٌ بطوس٠یالَها Ù…Ùنْ Ù…Ùصیبة٠/ تَوقّد ÙÙÛŒ الاØشاء٠بالØَرَقات٠// اÙÙ„ÙŽÛŒ الْØَشْر٠Øتّی یَبْعَثَ اللّه٠قائÙما / ÛŒÙÙرّÙج٠عَنَّا الْهَمَّ والکÙرَباتÙ» (ابن بابویه ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٦٣Ù€٢٦٤Ø› طبرسی ØŒ ص ٣١٧). دعبل Ù…ÛŒ گوید آنگاه Ú©Ù‡ در اواخر قصیده به قیام امام دوازدهم عجل اللّه تعالی Ùرجه الشری٠اشاره کردم ØŒ Øضرت رضا گریست Ùˆ Ú¯Ùت Ú©Ù‡ Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ù‚Ø¯Ø³ این دو بیت را بر زبان تو راند. آنگاه امام شروع به وص٠امام عصر نمود Ùˆ ویژگیهای روزگار آن Øضرت را برشمرد (ابن بابویه ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٦٦Ø› اربلی ØŒ ج ٣ØŒ ص ١١٨).
به نقل برخی ØŒ امام رضا علیه السلام پس از شنیدن این ابیات ایستاد Ùˆ دست بر سر گذاشت Ùˆ برای Ùرج آن Øضرت دعا Ùرمود (امینی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٦١Ø› تستری ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٨٩Ù€٢٩٠). امام پس از شنیدن قصیده ØŒ شاعر را بسیار تØسین کرد (ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ ج ٢٠ØŒ ص ١٤٩) Ùˆ به ÙˆÛŒ جامه ای از خز Ùˆ صله
داد (کشّی ØŒ ص ٥٠٥Ø› ابن بابویه ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٦٤). مبلغ صله را، به اختلا٠، یکصد دینار رضوی ØŒ ششصد دینار یا ده هزار درهم رضوی دانسته اند (ابن بابویه Ø› کشّی ØŒ همانجاها؛ ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ ج ٢٠ØŒ ص ١٢٠Ù€١٢١Ø› برای جمع بین اقوال رجوع کنید به امین ØŒ ج ٦ØŒ ص ٤١٧). دعبل سپس با کاروانی عازم عراق شد.
در بین راه ØŒ دزدان به کاروان Øمله کردند Ùˆ اموال را به سرقت بردند. سردستة دزدان به هنگام تقسیم اموال ØŒ بیتی از همین قصیدة دعبل را با صدای بلند Ù…ÛŒ خواند: دعبل در بارة سرایندة بیت پرسید، او Ú¯Ùت Ú©Ù‡ دعبل خزاعی ØŒ شاعر اهل بیت ØŒ است . سپس دعبل خود را معرÙÛŒ کرد Ùˆ سردستة دزدان به اØترام ÙˆÛŒ تمام اموال را به صاØبانشان بازگرداند (ابن بابویه ØŒ همانجا).
دعبل سپس به قم رÙت Ùˆ اهالی قم ــ Ú©Ù‡ ملاقات ÙˆÛŒ را با امام رضا علیه السلام Ùˆ بخشش جامة Øضرت را به او شنیده بودند ــ درخواست کردند Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ در قبال دریاÙت هزار دینار (همانجا؛ به نوشتة ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ ص ١٢١: سی هزار درهم ) جامه را به آنان دهد، اما او نپذیرÙت تا اینکه در Øوالی قم چند جوان جامه را بزور از دعبل گرÙتند Ùˆ بالاخره دعبل با وساطت بزرگان قم راضی شد Ú©Ù‡ در قبال دریاÙت پول Ùˆ Ù†Ú¯Ù‡ داشتن تکه ای از جامه ØŒ آن را واگذارد (کشّی Ø› ابن بابویه Ø› ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ همانجاها؛ ابن شهرآشوب ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٣٩Ø› شبراوی شاÙعی ØŒ ص ١٦٣Ù€١٦٤).
به روایتی ØŒ دعبل این قصیده را بر پارچه ای نوشت Ùˆ با آن اØرام بست Ùˆ سÙارش کرد Ú©Ù‡ آن پارچه Ùˆ نیز بخشی از جامة Øضرت رضا را، Ú©Ù‡ در اختیار او بود، در Ú©ÙÙ† ÙˆÛŒ قرار دهند (ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ همانجا؛ یاقوت Øموی ØŒ ١٣٥٥Ù€١٣٥٧ØŒ ج ١١ØŒ ص ١٠٣).
قصیدة تائیه را از بهترین اشعار دعبل (ØÙصری ØŒ ج ١ØŒ ص ٩٣) Ùˆ از زیباترین Ùˆ با شکوهترین اشعار در Ù…Ø¯Ø Ø§Ù‡Ù„ بیت علیهم السلام دانسته اند (ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ ج ٢٠ØŒ ص ١٢٠Ø› یاقوت Øموی ØŒ همانجا). شهرت قصیده تا بدانجاست Ú©Ù‡ جملة تاریخ نگاران Ùˆ دانشمندان علم رجال از آن یاد کرده اند (امین ØŒ ج ٦ØŒ ص ٤١٥). این قصیده با تشبیب آغاز Ù…ÛŒ شود، ١٢٠ بیت دارد Ùˆ در بØرطویل است ØŒ با این مطلع : «تَجاوَبْنَ بÙالْاÙرنان٠وَالزَّÙَرات٠/ نَوائÙØ٠عÙجْمÙاللَّÙْظ٠وَالنَّطقاتÙ». به Ú¯Ùتة برخی شارØان ØŒ قصیده مطلع دومی دارد با بیت «بَکَیْت٠لرسم الدار من عرÙات٠/ وَاَذْرَیْت٠دَمْعَ الْعَیْن٠بÙالْعَبَراتÙ» (مجلسی ØŒ ١٤٠٣ØŒ ج ٤٩ØŒ ص ٢٥٥). برخی نیز همین بیت را آغاز قصیده Ù…ÛŒ پندارند (دعبل خزاعی ØŒ ١٩٨٩ØŒ ص ١٣١ØŒ پانویس ١). در پاره ای منابع بیت «مدارس٠آیات٠خَلَتْ Ù…Ùنْ تÙلاوَة٠/ Ùˆ مَنْزÙÙ„Ù ÙˆØی٠مÙقْÙÙرÙالعَرَصاتÙ» آغاز قصیده معرÙÛŒ شده Ùˆ قصیده با عنوان «مدارس آیات » شهره گشته است (مسعودی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٠٨Ø› Øصری Ø› ابوالÙرج اصÙهانی Ø› یاقوت Øموی ØŒ همانجاها؛ ابن عساکر، ج ١٧ØŒ ص ٢٤٩). دعبل نیز قصیدة خود را در Ù…Øضر امام رضا علیه السلام با همین بیت آغاز کرد Ùˆ وقتی علت را پرسیدند، Ú¯Ùت Ú©Ù‡ از امام خجالت کشیدم Ùˆ تشبیب را نخواندم (Ùتّال نیشابوری ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٢٧Ø› ابن شهرآشوب ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٣٨).
دعبل در این قصیده به معرÙÛŒ اهل بیت علیهم السلام پرداخته Ùˆ به ظلمهایی Ú©Ù‡ برآنان رÙته ØŒ اشاره کرده است . برخی ابیات قصیده چنان Øزن انگیز است Ú©Ù‡ Øتی مأمون عباسی (ØÚ© : ١٩٨Ù€ ٢١٨) پس از شنیدن آنها سخت گریست (Øصری ØŒ ج ١ØŒ ص ٩٣Ù€٩٤Ø› ابن عساکر، ج ١٧ØŒ ص ٢٦٢).
قصیدة تائیه در کش٠الغمّة (اربلی ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٠٨Ù€١١٧)ØŒ مجالس المؤمنین (شوشتری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٢٠ Ù€٥٢٤) Ùˆ بØارالانوار (مجلسی ØŒ ١٤٠٣ØŒ ج ٤٩ØŒ ص ٢٤٥Ù€٢٥١) به طور کامل آمده Ùˆ در برخی منابع ØŒ به مناسبت ØŒ بیت یا ابیاتی از آن ذکر شده است Ø› برای مثال ØŒ ثعالبی (متوÙÛŒ ٤٢٩) ذیل عنوان «ذوالثَّÙَناتÙ» به دو بیت (١٣٢٦ØŒ ص ٢٣٣)ØŒ Ùˆ با عنوان «امثال سائره » به سه بیت از قصیده اشاره کرده است (١٣٨١ØŒ ص ٨٩ Ù€٩٠) Ùˆ مسعودی (متوÙÛŒ ٣٤٦) در یادکرد منطقة باخَمری 'ØŒ ابیاتی از قصیده را نقل کرده است (همانجا). برخی Ù†Øویان ØŒ مانند ابن جخجخ Ùˆ ابن Ù„ÙŽÙ†Ú©ÙŽÚ© ØŒ نیز این قصیده را روایت نموده اند (صÙدی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥٦Ø› سیوطی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢١٩). یاقوت Øموی (متوÙÛŒ ٦٢٦) Ùقط ٤٥ بیت از قصیده را، Ú©Ù‡ صØÛŒØ Ù…ÛŒ دانسته ØŒ آورده (١٣٥٥Ù€١٣٥٧ØŒ ج ١١ØŒ ص ١٠٣Ù€١١٠) Ùˆ Ú¯Ùته است Ú©Ù‡ برخی شیعیان ØŒ ابیاتی به قصیده اÙزوده اند (همان ØŒ ص ١٠٣)Ø› این ادعا پذیرÙتنی نیست ØŒ زیرا، خود او در معجم البلدان ــ Ú©Ù‡ پس از معجم الادباء تألی٠شده ــ ابیاتی آورده Ú©Ù‡ در معجم الادباء نیاورده بوده است (امینی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٦٢Ù€٣٦٣Ø› برای نمونه رجوع کنید به معجم البلدان ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٥٨Ù€ ٤٥٩). بعلاوه ØŒ برخی از بزرگان اهل سنّت ابیاتی از قصیده را آورده اند Ú©Ù‡ در معجم الادباء یاÙت نمی شود (رجوع کنید به سبط ابن جوزی ØŒ ص ٢٠٥Ù€٢٠٦). نقل متÙاوت قصیده در منابع ØŒ به علت طولانی بودن قصیده است Ú©Ù‡ به آن ØªØµØ±ÛŒØ Ø´Ø¯Ù‡ (رجوع کنید به Øصری ØŒ ج ١ØŒ ص ٩٣Ø› شبراوی شاÙعی ØŒ ص ١٦٣Ø› شبلنجی ØŒ ص ٣١١Ø› بروکلمان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٠)ØŒ Ùˆ هر کس بخشی از آن را نقل کرده است (امین ØŒ ج ٦ØŒ ص ٤١٨).
بر قصیدة تائیه چندین Ø´Ø±Ø Ù†ÙˆØ´ØªÙ‡ شده Ú©Ù‡ برخی از آنها به چاپ رسیده است (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٠٤Ù€ ٢٠٥ØŒ ج ١٤ØŒ ص ١١Ù€١٢Ø› امینی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٦٢Ø› بروکلمان ØŒ همانجا؛ Ù…Øدّث ارموی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٩٠٤Ù€٩٠٦). از مشهورترین Ø´Ø±ÙˆØ Ùارسی قصیده ØŒ Ø´Ø±Ø Ù…Øمدباقر مجلسی (متوÙÛŒ ١١١٠ یا ١١١١) است Ú©Ù‡ پس از بیان نَسب Ùˆ اØوال دعبل Ùˆ اسناد Ùˆ اخبار مربوط به قصیده (١٣٥٩Ø´ ØŒ ص ١٣Ù€٢٢)ØŒ به ترجمه Ùˆ Ø´Ø±Ø Ú©Ø§Ù…Ù„ آن پرداخته است (همان ØŒ ص ٢٣Ù€٧٨). ÙˆÛŒ Ù…Ùردات قصیده را نیز به عربی Ø´Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ است (رجوع کنید به ١٤٠٣ØŒ ج ٤٩ØŒ ص ٢٥١Ù€٢٥٩). در دیوان دعبل (١٤٠٣ØŒ ص ٢٩٢Ù€٣١٤Ø› همو، ١٩٨٩ØŒ ص ١٢٤Ù€١٤٥)ØŒ ابیات با Ø´Ø±Ø Ù…Ùردات Ùˆ ذکر اختلا٠نسخه ها آمده است .
برخی نیز به معارضه با قصیده برخاسته اند، از جمله عثمان بن سند Ù…Ú©Ù‘ÛŒ در ١٢١٧ (بروکلمان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤١). چند تن نیز از قصیدة دعبل استقبال کرده اند، از جمله طلائع بن رÙزّیک * (متوÙÛŒ ٥٥٦Ø› مدنی ØŒ ص ٣١٢Ù€٣١٣)ØŒ سید قوام الدین Ù…Øمد Øسینی ØŒ شاعر عهد صÙÙˆÛŒ (Ù…Øدّث ارموی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٩٢١) Ùˆ میرزاابوالÙضل تهرانی * (متوÙÛŒ ١٣١٦Ø› ص ٣٣Ù€٤٧).
منابع : آقابزرگ طهرانی Ø› ابن بابویه ØŒ عیون اخبارالرضا ØŒ چاپ مهدی Øسینی لاجوردی ØŒ قم ١٣٦٣Ø´ Ø› ابن شهرآشوب ØŒ مناقب آل ابی طالب ØŒ چاپ هاشم رسولی Ù…Øلاتی ØŒ قم ( بی تا. ) Ø› ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق ØŒ ج ١٧ØŒ چاپ علی شیری ØŒ بیروت ١٤١٥Ù€١٤٢١/ ١٩٩٥Ù€٢٠٠٠Ø› ابوالÙرج اصÙهانی Ø› علی بن عیسی اربلی ØŒ کش٠الغمة ÙÛŒ معرÙØ© الائمة ØŒ چاپ هاشم رسولی Ù…Øلاتی ØŒ بیروت ١٤٠١/١٩٨١Ø› امین Ø› عبدالØسین امینی ØŒ الغدیر ÙÛŒ الکتاب والسنة والادب ØŒ ج ٢ØŒ بیروت ١٣٩٧/١٩٧٧Ø› کارل بروکلمان ØŒ تاریخ الادب العربی ØŒ ج ٢ØŒ نقله الی العربیة عبدالØلیم نجار، قاهره ١٩٦٨Ø› تستری Ø› عبدالملک بن Ù…Øمد ثعالبی ØŒ التمثیل والمØاضرة ØŒ چاپ عبدالÙØªØ§Ø Ù…Øمد Øلو، قاهره ١٣٨١/ ١٩٦١Ø› همو، ثمارالقلوب ÙÛŒ المضا٠و المنسوب ØŒ قاهره ١٣٢٦/١٩٠٨Ø› ابراهیم بن علی Øصری ØŒ زهر الا´داب Ùˆ ثمرالالباب ØŒ چاپ علی Ù…Øمد بجاوی ØŒ قاهره ١٣٧٢/١٩٥٣Ø› دÙعْبÙÙ„ Ø®Ùزاعی ØŒ دیوان ØŒ چاپ عبدالصاØب عمران دجیلی ØŒ بیروت ١٩٨٩Ø› همو، شعر دعبل بن علی خزاعی ØŒ چاپ عبدالکریم اشتر، دمشق ١٤٠٣/ ١٩٨٣Ø› سبط ابن جوزی ØŒ تذکرة الخواص ØŒ بیروت ١٤٠١/١٩٨١Ø› عبدالرØمان بن ابی بکر سیوطی ØŒ بÙغیة
الوعاة ÙÛŒ طبقات اللغویین Ùˆ النØاة ØŒ چاپ Ù…Øمد ابوالÙضل ابراهیم ØŒ مصر ١٣٨٤Ø› عبداللّه بن Ù…Øمد شبراوی شاÙعی ØŒ کتاب الاتØا٠بØب الاشرا٠، مصر ١٣١٦ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٦٣Ø´ Ø› مؤمن شبلنجی ØŒ نور الابصار ÙÛŒ مناقب آل بیت النبی المختار ØŒ بیروت ١٤٠٩/١٩٨٩Ø› نوراللّه بن شری٠الدین شوشتری ØŒ مجالس المؤمنین ØŒ تهران ١٣٥٤Ø´ Ø› صÙدی Ø› Ùضل بن Øسن طبرسی ØŒ اعلام الوری باعلام الهدی ØŒ چاپ علی اکبر غÙاری ØŒ بیروت ١٣٩٩/ ١٩٧٩Ø› ابوالÙضل بن ابوالقاسم طهرانی ØŒ دیوان ØŒ چاپ Ù…Øدّث ارموی ØŒ ( تهران ) ١٣٦٩Ø› Ù…Øمدبن Øسن Ùتّال نیشابوری ØŒ روضة الواعظین ØŒ نج٠١٣٦٨/ ١٩٦٦ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٦٨Ø´ Ø› Ù…Øمدبن عمر کشّی ØŒ اختیار معرÙØ© الرجال ØŒ ( تلخیص ) Ù…Øمدبن Øسن طوسی ØŒ چاپ Øسن مصطÙÙˆÛŒ ØŒ مشهد ١٣٤٨ Ø´ Ø› Ù…Øمدباقربن Ù…Øمدتقی مجلسی ØŒ بØارالانوار ØŒ بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› همو، Ø´Ø±Ø ØªØ§Ø¦ÛŒØ© دعبل خزاعی ØŒ چاپ علی Ù…Øدّث ØŒ تهران ١٣٥٩Ø´ Ø› جلال الدین Ù…Øدّث ارموی ØŒ تعلیقات نقض ØŒ تهران ١٣٥٨Ø´ Ø› علی خان بن اØمد مدنی ØŒ کتاب انوار الربیع ÙÛŒ انواع البدیع ØŒ چاپ سنگی ( تهران ) ١٣٠٤Ø› علی بن Øسین مسعودی ØŒ مروج الذّهب Ùˆ معادن الجوهر ØŒ چاپ Ù…Øمد Ù…ØÛŒ الدین عبدالØمید، مصر ١٣٨٤Ù€ ١٣٨٥/ ١٩٦٤Ù€ ١٩٦٥Ø› یاقوت Øموی ØŒ معجم الادباء ØŒ مصر ١٣٥٥Ù€١٣٥٧/ ١٩٣٦Ù€ ١٩٣٨ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› همو، معجم البلدان ØŒ چاپ Ùردیناند ووستنÙلد، لایپزیگ ١٨٦٦Ù€ ١٨٧٣ØŒ چاپ اÙست تهران ١٩٦٥.
/ باقر قربانی زرّین /