دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٧٢١
حافظى حضور ، رهبر جنبش خلافتِ (خلافت آندولان) بنگلادش و یكى از بزرگترین علماى دینى این كشور. مولانا محمداللّه، معروف به حافظى حضور، در ١٣٠٩/١٨٩١ یا ١٣١١/١٨٩٣ در روستایى از توابع لاكیپور (بنگلادش كنونى) بهدنیا آمد و در ١٣٦٦ش/١٩٨٧ درگذشت (رجوع کنید به اسعدى، ج ٢، ص ٥٦، ٤٨٠).
تحصیلات مقدماتى خود را در زادگاهش به انجام رساند و در آنجا با مقدمات علوم اسلامى آشنا شد. براى ادامه تحصیل به سهارنپور شهرى در ایالت شمالى اتارپرادش رفت. سپس به تحصیل در مدارس اسلامى پرداخت.
وى ٧٢ سال علوم اسلامى تدریس كرد، مدارس بسیارى در بنگلادش تأسیس نمود و طلاب بسیارى را در این كشور تربیت كرد (همانجاها؛ یوسف امین، ص ١٥١). حافظى وارث جنبش دینى شاهولیاللّه دهلوى* در شبهقاره هند بود (یوسف امین، ص١٥٠؛ اسعدى، ج ٢، ص ٥٦). او از ١٣٥٦ش/ ١٩٧٨ در حالى كه بیش از هشتاد سال عمر داشت پا به صحنه سیاست گذاشت و مهمترین حركت سیاسى اسلامى، بهنام جنبش خلافت (خلافت آندولان)، را در بنگلادش تأسیس كرد. از جمله برنامههاى این جنبش، اجراى اصول قرآن و سنّت، انطباق نظام قضایى با موازین اسلامى، اصلاح نظام آموزشى مطابق با قرآن و سنّت، و برپایى مجدد نظام زكات و وقف بود. با توجه به موقعیتى كه حافظى و حزبش كسب كرده بودند، او در انتخابات ریاست جمهورى ١٣٦٠ش/١٩٨١ شركت نمود و به مقام سوم دست یافت (اسعدى، ج ٢، ص ٤٨، ٥٦؛ احمد و نازنین، ص ٨٠٢؛ نیز رجوع کنید به جنبش خلافت*).
وى در بهمن ١٣٦٢/ فوریه ١٩٨٤ اعلام كرد كه دولت ژنرال ارشاد، غیراسلامى است و مطابق قرآن و سنّت عمل نمیكند، لذا فاقد مشروعیت لازم براى حكومت كردن است (هاشمى، ص ١١٤). در مهر ١٣٦٣/اكتبر ١٩٨٤، دو جریان انقلابى (احیاى جنبش ولیاللّه دهلوى و جنبش منشعب از جماعت اسلامى و متأثر از انقلاب اسلامى ایران كه از گروههاى جوانان و دانشجویان تشكیل شده بود) به وحدت رسیدند و با هشت گروه اسلامى دیگر، گروه «مشتركْ مجلسِ عمل» (كمیته اقدام مشترك) را تشكیل دادند. این گروه درصدد اتحاد مسلمانان بنگلادش بهرهبرى حافظى حضور بود. بسیارى از علما، مشایخ، پیروان مولانا اشرفعلى تهانوى* و گروه غیرسیاسى «تبلیغى جماعت*»، از این گروه حمایت میكردند (یوسف امین، ص ١٥١ـ١٥٢).
حافظى، به سبب افكار انقلابى و اصولگرایى دینیاش، حاضر به مذاكره با ژنرال ارشاد نشد. مسجد بیتالمكرّم در داكا مهمترین پایگاه مبارزات سیاسى و تبلیغى او بود كه مأموران ژنرال ارشاد بهدقت آن را زیر نظر داشتند. حافظى در دوران مبارزات سیاسى خویش تحت فشار و بازداشت خانگى قرار گرفت و تعدادى از هواداران او را دولت ارشاد دستگیر كردند (همان، ص ١٥٢ـ١٥٣؛ اسعدى، ج ٢، ص٤٨٠). رژیم نظامى ژنرال ارشاد، كه احساس خطر میكرد، به تقویت گروههاى مخالف این جنبش روآورد و به پشتوانه رسانههاى جمعى مانع از قدرتیابى آنمیگردید، اما شخصیت معنوى برجسته و شناختهشده حافظى حضور در میان مسلمانان بنگلادش، حمله دولت ارشاد و احزاب غیرمذهبى را به او مشكل میساخت. با درگذشت حافظى حضور، جنبش خلافت عملا از هم فرو پاشید (یوسف امین، همانجا؛ اسعدى، ج ٢، ص ٥٦، ٤٨٠).
منابع :
(١) مرتضى اسعدى، جهان اسلام، تهران ١٣٦٦ـ١٣٦٩ش؛
(٢) یوسف امین، «جنبش خلافت وحافظى حضور، در بنگلادش»، ترجمه محسن مدیرشانهچى، مشكوة، ش ١١ (تابستان ١٣٦٥)؛
(٣) Emajuddin Ahmed and Dil Rushan Jinnat Ara Nazneen, "Islam in Bangladesh: revivalism or power politics?", Asian survey, vol.٣٠, no.٨ (Aug. ١٩٩٠);
(٤) Taj ul-Islam Hashmi, "Islam in Bangladesh politics", in Islam, Muslims and the modern state, ed. Hussin Mutalib and Taj ul-Islam Hashmi, Hampshire, Engl.: The Macmillan Press, ١٩٩٤.
/ محمداكرم عارفى /