بیاضی ، علی بن محمدبن یونس عاملی نباطی بیاضی بقاعی ، ملقّب به زین الدّین و مکنّی به ابومحمد، متکلّم ، مفسّر، منطقی ، ادیب و شاعر امامی قرن نهم . در رمضان ٧٩١ در نبطیّة جبل عامل زاده شد و در ٨٧٧ درگذشت (بیاضی ، ج ١، مقدمة مرعشی ، ص ٥؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٣٦٢ ش ، ص ٨٩؛ قس بیاضی ، ج ٢، مقدمة آقابزرگ طهرانی ، ص ١٢). در زادگاهش به کسب علم پرداخت . شرح حال نویسان از استادان او نام نبرده اند و فقط خود او در اجازة روایتِ شماری از مصنّفات علمای شیعه (اصل این اجازه از فخرالمحققین حلّی است ) که به یکی از شاگردان خود صادر کرده ، از سیدزین الدین علی بن دقماق حسینی ، مؤلف نزهة العشاق ، و شیخ جمال الدین احمدبن حسین بن مطهر نام برده و تصریح کرده که این دو، شیخ روایت او بوده اند، و خود او این اجازه را از این دو عالم دریافت داشته و آن دو به واسطة محسن بن مُظاهر به فخرالمحققین پیوسته اند (مجلسی ، ج ١٠٤، ص ٢٢٢؛ امین ، ج ٢، ص ٥١١؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٣٦٢ ش ، ص ٥ـ٦، ٩٢؛ بیاضی ، ج ٢، مقدمة آقابزرگ طهرانی ، ص ١٣). از شاگردان و راویان او نیز فقط شیخ ناصربن ابراهیم بویهی * شیخ تقی الدین ابراهیم بن علی کفعمی * مؤلف البلدالامین و المصباح و شیخ شرف الدین بن جمال الدین بن شمس الدین بن سلیمان شناخته شده اند که دو نفر اول از بیاضی اجازة روایت داشته اند (مجلسی ، ج ١٠٤، ص ٢٢١؛ افندی اصفهانی ، ج ١، ص ٢١؛ بیاضی ، ج ٢، مقدمة آقابزرگ طهرانی ، ص ١٥ـ١٦). شرف الدین نیز رسالة یونسیة بیاضی را در ٨٦٤ استنساخ و با اصل آن مقابله کرد که می تواند قرینه ای بر شاگردی او نزد بیاضی باشد (بیاضی ، ج ٢، مقدمة آقابزرگ طهرانی ، ص ١٦، ٢٩).

بیاضی ذهنی نقّاد داشت و خصوصاً در بررسی مسائل کلامی و تاریخ صدر اسلام ، و نیز در دفاع از مبانی اعتقادی شیعه سختکوش بود. ازینرو بزرگانی چون مجلسی (ج ١، ص ٣٣)، حرّ عاملی (ج ١، ص ١٣٥)، کفعمی (به نقل افندی اصفهانی ، ج ٤، ص ٢٥٥ـ٢٥٦) و خوانساری (ج ٤، ص ٣٥٣ـ٣٥٤) او را با عنوانهای ستایش آمیزی چون دانشمند ثقه ، علاّ مه و وحید عصر ستوده و کمالات و فضایل وی را برشمرده اند.

شهرت بیاضی بیشتر به سبب تألیف کتاب الصراط المستقیم الی مُستَحقّیِ التَّقدیم ، مشهور به الصراط المستقیم ، در کلام است که قوّت علمی و قدرت بیان او را نشان می دهد و برخی آن را در مباحث امامت ، بهترین کتاب بعد از الشافی سیدمرتضی و چه بسا برتر از آن می دانند (خوانساری ، ج ٤، ص ٣٥٣ـ٣٥٤؛ قمی ، ج ١، ص ٣٤٢). به گفتة مؤلف (ج ١، ص ٤ـ١١) در تألیف آن از ٢٨٢ اثر عامه و امامیه ، با واسطه یا بیواسطه ، استفاده شده است . این کتاب دارای هفده باب است و در فصول متعدد هر باب ، مسائل مهم کلامی مطرح و دربارة آنها بحث شده است ، از جمله : اثبات واجب و صفات او؛ جبر و تفویض ؛ وجوب بعثت ؛ عصمت انبیا؛ معجزه ؛ اثبات وصی و صفات او؛ اثبات امامت علی علیه السلام ؛ وجوب عصمت امام ؛ نصّ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله وسلّم بر امامت علی و اولاد او علیهم السلام ؛ علائم ظهور امام مهدی علیه السلام ؛ ردّ شبهات وارد شده بر شیعة امامیّه . از اشارة بیاضی در الصراط المستقیم (ج ١، ص ١٧٣) به کیمیای سعادت غزالی ، می توان احتمال داد که وی با زبان فارسی آشنا بوده است . مجلسی (ج ١، ص ٤٧) این اثر بیاضی را از مصادر بحار ذکر کرده است . الصراط المستقیم ، از منابع الغدیر نیز هست که علامه امینی به آن علاقة بسیار داشته و برای دستیابی به این کتاب کوشش بسیار کرده و یافتن آن را از عنایات و الهامات اهل بیت علیهم السلام شمرده است (نجومی حسینی ، ص ٨). الصراط المستقیم در سه مجلد، با مقدمه ای از آیت اللّه سیدشهاب الدین مرعشی نجفی در شرح احوال بیاضی در جلد اول ، و مقدمه ای از شیخ آقابزرگ طهرانی در جلد دوم ، به چاپ رسیده است .

از دیگر آثار بیاضی است : اَلب'ابُ المَفتُوح اِل'ی ماقیل فی النَّفس و الروح ، رساله ای در دو بخش : بخش نخست در شناخت نفس و بخش دوم در حقیقت روح که در آن به آرای فلاسفه و متکلمان دربارة تجرد روح پرداخته و عقیده خود را بیان کرده است . مجلسی ، تمامی این رساله را آورده است ( رجوع کنید به ج ٥٨، ص ٩١ـ١٠٤)؛
زبدة البیان و انسان الانسان المنتزع من مجمع البیان که مختصری از تفسیر مجمع البیان طبرسی است ؛
نجد الفلاح فی مختصرالصّحاح که مختصری

از صحاح جوهری است ؛
مُنْخل الفلاح ، که به گفتة آقابزرگ طهرانی مختصر مختلف الشیعة علاّ مه حلّی است ؛
الکلمات النافعات فی تفسیر الباقیات الصالحات ، که شرح کتاب الباقیات الصالحات شهید اول است ؛
الرسالة الیونسیة فی شرح المقالة التکلیفیة ، که شرح المقالة التکلیفیة شهید اول است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٢٠، ص ٢٠٧، ج ٢٣، ص ٢١، ج ٢٥، ص ٣٠٨؛
افندی اصفهانی ، ج ٤، ص ٢٥٧، ٢٥٩؛
بیاضی ، ج ٢، مقدمة آقابزرگ طهرانی ، ص ٢٨ـ ٢٩)؛
ذخیرة الایمان ، اُرجوزه ای در علم کلام که آن را در ٨٣٤ سروده است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٠، ص ١٤ـ ١٥؛
بیاضی ، ج ٢، مقدمة آقابزرگ طهرانی ، ص ١٩)؛
فاتح الکنوز المحروزة فی ضمن الارجوزة ، که شرح ذخیرة الایمانِ خود مؤلف است (افندی اصفهانی ، ج ٤، ص ٢٥٩؛
بیاضی ، ج ٢، مقدمة آقابزرگ طهرانی ، ص ٢٦)؛
عُصرة المنجود ، کتابی در علم کلام که گفته شده مؤلف آن را بعد از الصراط المستقیم نوشته ، زیرا بارها در آن به این کتاب ارجاع داده است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٥، ص ٢٧٢؛
بیاضی ، ج ٢، مقدمة آقابزرگ طهرانی ، همانجا)؛
اللمعة فی المنطق (تألیف ٨٣٨؛
افندی اصفهانی ، ج ٤، ص ٢٥٦ـ٢٥٧، ٢٥٩؛
بیاضی ، ج ٢، مقدمة آقابزرگ طهرانی ، ص ٢٧؛
خوانساری ، ج ٤، ص ٣٥٣)؛
و المقام الاسنی فی تفسیر اسماءالله الحسنی . افندی (ج ٤، ص ٢٥٩) از این کتاب تعریف کرده و بنا به قول آقابزرگ طهرانی ، کفعمی آن را در کتاب المقصد الاسنی فی شرح الاسماء الحسنی خود درج کرده است (بیاضی ، ج ٢، مقدمه ، همانجا).

منابع :
(١) محمد محسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة : الضِیاء اللامع فی القرن التاسع ، چاپ علی نقی منزوی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٣) عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠١؛
(٤) محسن امین ، اعیان الشیعة ، چاپ حسن امین ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٥) علی بن محمد بیاضی ، الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم ، چاپ محمد باقر بهبودی ، تهران ١٣٨٤؛
(٦) محمدبن حسن حرّ عاملی ، امل الا´مل ، چاپ احمد حسینی ، ج ١، بغداد ( تاریخ مقدمه ١٣٨٥ ) ؛
(٧) محمد باقربن زین العابدین خوانساری ، روضات الجنّات فی احوال العلماء و السادات ، چاپ اسدالله اسماعیلیان ، قم ١٣٩٠ـ١٣٩٢؛
(٨) عباس قمی ، فوائد الرضویه : زندگانی علمای مذهب شیعه ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٢٧ ش ) ؛
(٩) محمد باقربن محمدتقی مجلسی ، بحارالانوار ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٠) مرتضی نجومی حسینی ، «استاد نجومی سرآمد ثلث نویسان »، (مصاحبه )، کیهان فرهنگی ، سال ٢، ش ٢ (اردیبهشت ١٣٦٤).

/ سیّدعلی میرشریفی /