دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥١٦
بُجَیْری ، عمربن محمد بن بجیربن حازم همدانیِ سمرقندی ، حافظ و محدث ماوراءالنهر. در ٢٢٣ متولد شد. اصلش از خَشوفَغْن (بعدها رأس القنطره )، از روستاهای سمرقند بود (ابن اثیر، ج ١، ص ١٢٢؛ کحاله ، ج ٧، ص ٣٠٧) و از خانوادة علما و محدّثان (ابن ماکولا، ج ١، ص ١٩٥). پدرش ، که از محدّثان کثیرالسفر در طلب حدیث بود، او را به تحصیل علم حدیث تشویق کرد (ذهبی ، ١٣٧٤، ج ٢، ص ٧١٩) و نخستین بار بجیری از او حدیث شنید (سمعانی ، ج ١، ص ٢٨٦). سپس برای کسب علم ابتدا به خراسان و پس از آن ، به بصره ، کوفه ، شام ، مصر و حجاز سفرکرد و از مشایخ آن نواحی سودها برد. از جمله استادان او، عیسی بن حَمّاد زُغْبَه ، بشربن مُعاذ عَقَدی ، عمربن علی الفَلاّ س ، احمدبن عبدة الضَّبیّ، محمدبن معاویه و دیگر مشایخ این طبقه بوده اند (ذهبی ، همانجا؛ ابن عماد، ج ٢، ص ٢٦٢). بسیاری از وی روایت کرده اند؛ از جمله محمدبن بکردهقان ، محمدبن احمدبن عمران شاشی ، محمدبن علی مؤدّب ، معمربن جبرئیل کَرمینی ، عیسی بن موسی کِسائی ، و محمدبن حِبّان بُسْتی (ذهبی ، همانجا؛ ابن عماد، همانجا؛ سمعانی ، همانجا). ذهبی (١٤٠٢ـ١٤٠٩، ج ١٤، ص ٤٠٣ـ٤٠٤) او را در روایت حدیث صادق شمرده و، پس از نقل حدیثی از او، گفته است که فقط بجیری این حدیث را نقل کرده است . ابوسعید ادریسی ، علمِ بجیری و دقّت او را در ثبت احادیث ستوده و گفته است که برای استماع حدیث ، سفر می کرد (همان منابع ). او در ٣١١، در ٨٨ سالگی ، درگذشت (ابن کثیر، ج ١١، ص ١٤٩).
از آثار اوست : الجامع الصحیح ، که سبک صحیح بخاری (تخریج احادیث صحیح بخاری ) است ، کتاب التفسیر (هیچیک از این دو کتاب چاپ نشده است ؛
زرکلی ، ج ٥، ص ٦٠؛
کحاله ، ج ٧، ص ٣٠٨). سمعانی کتاب الجامع الصحیح بجیری را در نَسَف (نخشب ) شنیده است (ج ١، ص ٢٨٦). در کشف الظنون از کتابهای بجیری نام برده نشده ولی بغدادی ( ایضاح المکنون ، ج ١، ص ٣٦١؛
هدیة العارفین ، ج ١، ص ٧٨٠ـ٧٨١) به کتابهای او اشاره کرده است .
منابع :
(١) ابن اثیر، اللباب فی تهذیب الانساب ، بغداد ( بی تا. ) ؛
(٢) ابن عساکر، مختصرتاریخ دمشق ، لاِ بن منظور، چاپ ابراهیم صالح ، دمشق ١٤٠٩/١٩٨٩، ص ١٤٣؛
(٣) ابن عماد، شذرات الذهب ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٤) ابن کثیر، البدایة و النهایة فی التاریخ ، قاهره ١٣٥١/١٩٣٢؛
(٥) ابن ماکولا، الاکمال فی رفع الارتیاب عن المؤتلف و المختلف فی الاسماء والکنی و الانساب ، چاپ عبدالرحمن بن یحیی معلمی یمانی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٦) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، بیروت ١٩٥١؛
(٧) همو، هدیة العارفین ، بیروت ١٩٥١؛
(٨) محمدبن احمد ذهبی ، سیراعلام النبلاء ، بیروت ١٤٠٢ـ١٤٠٩/١٩٨٢ـ١٩٨٨؛
(٩) همو، کتاب تذکرة الحفاظ ، مکه ١٣٧٤؛
(١٠) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(١١) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، چاپ عبداللّه عمرالبارودی ، بیروت ١٤٠٨؛
(١٢) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٧٦ ) .
/ داود الهامی /