بَغایری ، طایفه ای ترک از طوایف معروف ایل گرایلی خراسان . تا اواخر دورة صفویه در کتب و اسناد تاریخی نامی از بغایری نیامده است . وجه تسمیه و معنای آن نیز دانسته نیست . ازینرو نمی توان میان این نام و لقب پادشاهان اَللاّ ن (در قفقاز) که در قرون نخستین اسلامی «بغایر» خوانده می شده اند (ابن رسته ، ص ١٧٤)، نسبتی قائل شد. با اینهمه ، سابقة حضور آنان در برخی مناطق خراسان به دورة ایلخانیان مغول می رسد، زیرا گرایلیها که بغایری نیز تیره ای از آن است ، همراه هلاکو (حک : ٦٥٤ـ٦٦٣) به خراسان آمده بوده اند (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٢ـ ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ١٦٠). این مردم از سه قرن پیش در بخشهایی از اسفراین و در بعضی روستاهای نیشابور و سبزوار زندگی می کردند (استرآبادی ، ص ٧٩ـ٨٠؛ اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ، ج ١، ص ٥٢٤). از میزان جمعیت این طایفه در قرون گذشته اطلاع چندانی در دست نیست ، امّا چون بعضی مورخان عصر نادرشاه افشار (حک : ١١٤٨ـ١١٦٠) بارها از «غازیان بغایری » نام برده اند، می توان پی برد که این طایفه در آن روزگار از جمعیت و نفوذ قابل توجهی در دستگاه حکومت برخوردار بوده است (مروی ، ص ١٥٢ـ١٥٣، ٣٩٧، ٤٣٨، ٤٨٥، ٨٨٧).

باقرخان بغایری ، در لشکرکشی نادر به سوی سپاه اشرف افغان ، از نخستین سرداران بود (مروی ، ص ١٥٣ـ١٥٤؛ استرآبادی ، ص ١٣٢ـ١٣٣). برخی از سران بغایری در زمان افشاریان به منصبهایی از قبیل سپهسالاری گرجستان و آذربایجان و حکومت فارس دست یافتند (مروی ، ص ٤٦٠؛ باکیخانوف ، ص ١٥٠؛ کلانتر، ص ٣٥). دامنة قدرت و نفوذ سران بغایری به دورة زندیان و قاجاریان نیز کشیده شد (ساروی ، ص ٣٦؛ سپهر، ج ١، ص ٩ـ١٠؛ غفاری کاشانی ، ص ١٠٥ـ١٠٦، ١٨٧ـ١٩٢؛ گلستانه ، ص ٣٢٤؛ آذربیگدلی ، ص ٣٧٥). در طول سلطنت فتحعلی شاه قاجار (١٢١٢ـ١٢٥٠)، بعضی از امرای این طایفه ، چند بار به دشمنی با دولت قاجار برخاستند. مشهورترین آنان سعادت قلی خان بغایری و برادرانش بودند. وی سرانجام ، در ١٢٣٣ تسلیم شاه قاجار شد و قلعه های بام و صفی آباد را به قوای قاجار تحویل داد (سپهر، ج ١، ص ١٨٠؛ مفتون دنبلی ، ص ٣٢٨). به هنگام شورش چند سالة محمدحسن خان سالار، فرزند اللهیارخان آصف الدوله و حاکم خراسان که سلطنت ایران را حق خود می دانست ، گروهی از امرای طایفة بغایری در بسیاری از جنگهای او با قوای دولتی شرکت داشتند، اما پیش از شکست قطعی شورش حسن خان ، از او کناره گرفتند و به قوای دولتی پیوستند (سپهر، ج ٣، ص ٤٤؛ صدیق الممالک ، ص ٨٧). قدرت امرای بغایری در طول سلطنت ناصرالدین شاه قاجار (١٢٦٤ـ١٣١٣)، بتدریج کاهش یافت و پیش از اینکه سلطنت او منقضی شود، حکومت موروثی نیز از خانوادة امرای بغایری خارج شد. جمعیت این طایفه در این دوره دست کم ٢٠٠ ، ١ خانوار بود که بیش از نیمی از آنان در صفی آباد و بقیه در دهستان بام سکونت داشته اند (ییت ، ص ٣٤٤؛ حکیم الممالک ، ص ٣١٤). امروزه بازماندگان این طایفه علاوه بر بام و صفی آباد در مشهد و تهران نیز پراکنده اند (میرنیا، ص ٣٧ـ ٣٨).

منابع :
(١) لطفعلی بیگ آذربیگدلی ، آتشکدة آذر ، چاپ جعفر شهیدی ، چاپ افست تهران ١٣٣٧ ش ؛
(٢) ابن رسته ، الاعلاق النفیسة ، ترجمة حسین قرچانلو، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(٣) محمدمهدی بن محمد نصیر استرآبادی ، جهانگشای نادری ، چاپ عبدالله انوار، تهران ١٣٤١ ش ؛
(٤) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، مرآة البلدان ، چاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ؛
(٥) همو، مطلع الشمس ، چاپ سنگی تهران ١٣٠١ـ١٣٠٣، چاپ تیمور برهان لیمودهی ، چاپ افست تهران ١٣٦٢ـ١٣٦٣ ش ؛
(٦) عباسقلی آقا باکیخانوف ، گلستان ارم ، چاپ عبدالکریم علیزاده ... ( و دیگران ) ، باکو ١٩٧٠؛
(٧) محمدتقی حکیم ، گنج دانش : جغرافیای تاریخی شهرهای ایران ، چاپ محمدعلی صوتی و جمشید کیانفر، تهران ١٣٦٦ ش ، ص ٣٤١، ٧١٣؛
(٨) علینقی بن اسمعیل حکیم الممالک ، روزنامة سفر خراسان ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٩) محمد فتح الله بن محمدتقی ساروی ، تاریخ محمدی ، یا، احسن التواریخ ، چاپ غلامرضا طباطبائی مجد، تهران ١٣٧١ ش ؛
(١٠) محمدتقی سپهر، ناسخ التواریخ ، چاپ جهانگیر قائم مقامی ، تهران ١٣٣٧ ش ؛
(١١) ابراهیم بن اسدالله صدیق الممالک ، منتخب التواریخ ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٢) ابوالحسن غفاری کاشانی ، گلشن مراد ، چاپ غلامرضا طباطبائی مجد، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١٣) محمدبن ابوالقاسم کلانتر، روزنامة میرزامحمد کلانتر فارس ، چاپ عباس اقبال ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١٤) ابوالحسن بن محمدامین گلستانه ، مجمل التواریخ ، چاپ مدرس رضوی ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(١٥) محمدکاظم مروی ، عالم آرای نادری ، چاپ محمدامین ریاحی ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(١٦) عبدالرزاق بن نجفقلی مفتون دنبلی ، مآثر سلطانیه : تاریخ جنگهای ایران و روس ، چاپ غلامحسین صدری افشار، ( چاپ افست تهران ) ١٣٥١ ش ؛
(١٧) علی میرنیا، پژوهشی در شناخت ایل ها و طایفه های عشایری خراسان ... ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
چارلز ادوارد ییت ، خراسان و سیستان ، ترجمة قدرت الله روشنی زعفرانلو و مهرداد رهبری ، تهران ١٣٦٥ ش .

/ علی پورصفر /