جوپار ، شهر و رشته‌كوهی‌ در استان‌ كرمان‌.

١) شهر جوپار. در مغرب‌ بخش‌ ماهان‌ از شهرستان‌ كرمان‌، در حدود ٢٧ كیلومتری‌ جنوب‌ شهر كرمان‌ و حدود ٢١ كیلومتری‌ مغرب‌ شهر ماهان‌، در ارتفاع‌ حدود ٨٥٠ ، ١ متری‌، در دامنه كوههای‌ جوپار واقع‌ است‌. رشته‌كوه‌ جوپار ( رجوع کنید به ادامه مقاله‌) در جنوب‌ شهر امتداد دارد و رود فصلی‌ تیگرانی‌، به‌ طول‌ حدود ٢٥ كیلومتر، با مسیر شمالی‌، در مشرق‌ شهر جریان‌ دارد ( رجوع کنید به جعفری‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٦٢). آب‌ آشامیدنی‌ و كشاورزی‌ از لوله‌كشی‌ و چاههای‌ نیمه‌عمیق‌ تأمین‌ می‌شود. در سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌، جمعیت‌ شهر ٨٥٥ ، ٣ تن‌ بوده‌ است‌ (مركز آمار ایران‌، ص‌ هشتادویك‌).

از لحاظ‌ تقسیمات‌ كشوری‌، در ١٣٢٣ ش‌ جوپار دهستان‌ (با هشت‌ آبادی‌) و آبادی‌ای‌ در شهرستان‌ كرمان‌، از استان‌ هشتم‌ (كرمان‌ و مكران‌) بود (ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، ج‌ ٢، ص‌ ٣٧٧). رزم‌آرا، در ١٣٣١ ش‌، جوپار را از آبادیهای‌ بخش‌ ماهان‌ از شهرستان‌ كرمان‌ ذكر كرده‌ است‌ (ج‌ ٨، ص‌ ١٠٢). جوپار در ١٣٣٩ ش‌ شهر شد (ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌، ص‌ ٨٢).

قلعه‌ای‌ قدیمی‌، ظاهراً متعلق‌ به‌ سده ششم‌، در تَلِ نوری‌ قرار دارد كه‌ به‌ گفته اهالی‌، شبهای‌ جمعه‌ نوری‌ در آنجا دیده‌ می‌شده‌ است‌. به‌ نوشته باستانی‌ پاریزی‌ ( رجوع کنید به وزیری‌ كرمانی‌، ١٣٥٣ ش‌، حواشی‌، ص‌ ٢٢٢)، احتمالاً این‌ مكان‌ یكی‌ از آتشكده‌های‌ باستانی‌ ایران‌ بوده‌ است‌. زیارتگاهی‌ به‌ نام‌ شاهزاده‌ حسین‌ نیز از آثار تاریخی‌ شهر است‌ (همانجا؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ ٩٦، ص‌ ٢٦).

پیشینه‌. جوپار (یا چوپار) را مخفف‌ جویبار یا «نهر فارد» دانسته‌اند (نامی‌ اصفهانی‌، ص‌ ٣٨٦؛ وزیری‌ كرمانی‌، ١٣٥٣ ش‌، ص‌ ٨٥).

از پیشینه جوپار تا دوره افشاریه‌ اطلاع‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌. وزیری‌ كرمانی‌ (١٣٥٢ ش‌، ص‌ ٣١٦) قلعه جوپار را زندان‌ تورانشاه‌ سلجوقی‌ (حك : ٥٧٢ـ٥٧٩) دانسته‌ است‌، اما افضل‌الدین‌ كرمانی‌ (ص‌ ١٤١ـ١٤٢)، هنگام‌ ذكر محبوس‌ شدن‌ تورانشاه‌، از قلعه جوپار نامی‌ نبرده‌ است‌. در سده سیزدهم‌، اعتمادالسلطنه‌ (ج‌ ٤، ص‌ ٢٢٧٠) و وزیری‌ كرمانی‌ (١٣٥٣ ش‌، ص‌ ٨٥ ـ٨٦) جوپار را از قرای‌ معتبر كرمان‌، با آب‌ و هوای‌ خوب‌، چهارصد باغ‌، دو رشته‌ قنات‌، حدود دویست‌ خانوار و ٢٠٠ ، ١ تن‌ جمعیت‌ ضبط‌ كرده‌اند كه‌ از جمله‌ در آنجا ابریشم‌ به‌ عمل‌ می‌آمده‌ است‌.

٢) رشته‌كوه‌ جوپار، به‌ طول‌ حدود ٥٧ كیلومتر و عرض‌ بین‌ ١٠ تا ٢٢ كیلومتر، با جهت‌ شمالی‌ ـ جنوبی‌ در جنوب‌ بخش‌ ماهان‌، امتداد دارد. «سه‌ ساخ‌ بزرگ‌» با ارتفاع‌ حدود ٢٠٠ ، ٤ متر (كیهان‌، ج‌ ١، ص‌ ٦١: ٩٦٢ ، ٣ متر) و «بلوچی‌» با ارتفاع‌ حدود ٠٠٠ ، ٤ متر از قله‌های‌ بلند آن‌ محسوب‌ می‌شوند (جعفری‌، ج‌ ١، ص‌ ١٧٩). رشته‌كوه‌ جوپار در منتهی‌الیه‌ حدود شرقی‌ منطقه‌، به‌ كوهستانی‌ در شمال‌شرقی‌ شهر كرمان‌ می‌رسد (معرفت‌، ص‌ ٢٩٥). رود تیگرانی‌ از دامنه‌های‌ شمالی‌ آن‌ سرچشمه‌ می‌گیرد (جعفری‌، همانجا). رشته‌كوه‌ جوپار مرز طبیعی‌ میان‌ بخش‌ ماهان‌ و بخش‌ راین‌ است‌ ( رجوع کنید به رزم‌آرا، ج‌ ٨، ص‌ ٣٧٩).

منابع‌:
(١) اطلس‌ راههای‌ ایران‌ ، تهران‌: گیتاشناسی‌، ١٣٧٤ ش‌؛
(٢) اعتمادالسلطنه‌؛
(٣) احمدبن‌ حامد افضل‌الدین‌ كرمانی‌، تاریخ‌ كرمان‌: سلجوقیان‌ و غز در كرمان‌، [تحریر( محمدابراهیم‌ خبیصی‌، چاپ‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌ ١٣٤٣ ش‌؛
(٤) ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، كتاب‌ جغرافیا و اسامی‌ دهات‌ كشور، ج‌ ٢، تهران‌ ١٣٢٩ ش‌؛
(٥) ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، نشریه تاریخ‌ تأسیس‌ عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ شماره مصوبات‌ آن‌، تهران‌ ١٣٨١ ش‌؛
(٦) عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران، تهران‌ ١٣٦٨ـ ١٣٧٩ ش‌؛
(٧) رزم‌آرا؛
(٨) فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران، ج‌ ٩٦: كرمان‌، تهران‌: اداره جغرافیائی ارتش‌، ١٣٦٢ ش‌؛
(٩) مسعود كیهان‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران، تهران‌ ١٣١٠ـ١٣١١ ش‌؛
(١٠) مركز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: نتایج‌ تفصیلی‌ كل‌ كشور ، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌؛
(١١) احمد معرفت‌، كوهها و غارهای‌ ایران‌، تهران‌ ١٣٧٣ ش‌؛
(١٢) محمدصادق‌ نامی‌ اصفهانی‌، تاریخ‌ گیتی‌گشا، با مقدمه سعید نفیسی‌، تهران‌ ١٣٦٣ ش‌؛
(١٣) ) نقشه پوششی‌ ایران(، مقیاس‌ ٠٠٠ ،٥٠٠: ١، ش‌ C -٤٠- NH: بم، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ١٣٧٠ ش‌؛
(١٤) ) نقشه پوششی‌ ایران‌]، مقیاس‌ ٠٠٠ ،٥٠٠: ١، ش NH-٤٠-B: كرمان‌، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ١٣٧٠ ش‌؛
(١٥) نقشه ژئومرفولژی‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٥٠٠ ،٢: ١، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ١٣٧٠ ش‌؛
(١٦) نقشه عملیات‌ مشترك ( زمینی‌ ): بم‌، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٥٠٠ ،٢ : ١، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ كشور، ١٣٥٣ ش‌؛
(١٧) احمدعلی‌ وزیری‌ كرمانی‌، تاریخ‌ كرمان‌، چاپ‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌ ١٣٥٢ ش‌؛
(١٨) همو، جغرافیای‌ كرمان، چاپ‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌ ١٣٥٣ ش‌.

/ محسن‌ رنجبر /