تُغلُق تیمور ، مؤسس حکومت تغلق تیموریان در مغولستان در سدة هشتم . در ٧٣٠ به دنیا آمد. در برخی منابع ( رجوع کنید به شرف الدین علی یزدی ، ج ١، ص ٣٣؛
عبدالرزاق سمرقندی ، ج ١، ص ٣٠٩؛
خواندمیر، ج ٣، ص ٩٣) آمده است که پدرش ایمل خواجه / ایلخواجه پسر دوواخان از اعقاب جَغَتای (پسر دوم چنگیز) بود، ولی در تاریخ رشیدی (دوغلات ، ص ٥) پدر او ایسن بوقا/ اُسن بوقا، خان مغولستان (حک : ٧٢١ـ٧٣٠)، معرفی شده است . تغلق تیمور در کودکی در مغولستان به طور ناشناس زندگی می کرد (همانجا). بعد از فوت پدرش ، به سبب جانشین نداشتن او، مغولستان دچار نابسامانی شد ( رجوع کنید به همانجا)، لذا امیر بولاجی ، رئیس قبیلة دوغلات ، به جستجوی تغلق تیمور برخاست (همان ، ص ٥ ـ٦) و او را در قالیمقاق یافت و

در شهر آقْسو/ آق سو اقامت داد (همان ، ص ٦، ١١). تغلق تیمور در ٧٤٨ در بخش شرقی اولوس جغتای در شهر آقسو بر تخت نشست . وی در ٧٥٤ تحت تأثیر مولانا خواجه احمد، پیشوای مذهبی مسلمانان بخارا و فرزندش مولانا ارشدالدین ، به اسلام گروید (ص ٦ـ٧).

تغلق تیمور در ٧٦١ (عبدالرزاق سمرقندی ، ج ١، ص ٣٠٨) به قصد یکپارچه کردن سرزمین موروثی خود به ماوراءالنهر

ــ که از دورة ترمشیرین / ترماشیرین ، خان جغتایی ، دچار هرج ومرج شده بود ــ لشکر کشید و به علت اختلافات

داخلی امرای ترک تا قلب این منطقه پیش راند (همان ،

ج ١، ص ٣٠٨ـ ٣٠٩ ؛
میرخواند، ج ٦، ص ١٠؛
دوغلات ، ص ٨). وی پس از رسیدن به جناق بلاق (از صحاری تاشکَند نزدیک رود خُجَند)، سه تن از امرای قبایل را پیشاپیش

روانه ساخت . آنان پس از فرمانبردار شدن امیر بایزید (از

امرای قوم جلایر، حک : ٧٦١ـ٧٦٢) با وی به سمت شهر

کَشّ حرکت کردند (شرف الدین علی یزدی ، ج ١، ص ٣٣؛
عبدالرزاق سمرقندی ، ج ١، ص ٣٠٩؛
دوغلات ، همانجا).

امیر حاجی برلاس ، حاکم شهر کشّ، درصدد مقابله با آنان

بر آمد، اما پیش از برخورد دو سپاه از جیحون گذشت و به خراسان گریخت (شرف الدین علی یزدی ؛
عبدالرزاق سمرقندی ، همانجاها).

امیرتیمور، که در خدمت برلاس بود، در راه به بهانة جلوگیری از خرابی و غارت ملک موروثی بَرلاسیه (یکی از چهار قبیلة بزرگ جغتای در ماوراءالنهر) و کشّ به دست امرای تغلق تیمور، به ماوراءالنهر برگشت و با شاه محمود یسوری ، مشاور سپاه تغلق تیمور، ملاقات کرد و وی را از حمله به کشّ منصرف ساخت . سپس نزد تغلق تیمور رفت و تابعیت او را پذیرفت . تغلق تیمور نیز حکومت کشّ و توابع آن را به او وا گذاشت و خود به طرف مغولستان رفت (شرف الدین علی یزدی ، ج ١، ص ٣٦؛
عبدالرزاق سمرقندی ، همانجا؛
معین الدین نطنزی ، ص ٢٠٦؛
دوغلات ، ص ٩).

پس از مراجعت تغلق تیمور از ماوراءالنهر اختلاف بین حکام ولایات ماوراءالنهر بالا گرفت (شرف الدین علی یزدی ، ج ١، ص ٣٧؛
عبدالرزاق سمرقندی ، همانجا)، به همین سبب امرای جَته (نام عامیانة مغولستان ) که همراه تغلق تیمور به ماوراءالنهر رفته بودند، به جانب تغلق تیمور بازگشتند (نظام الدین شامی ، ص ١٦؛
شرف الدین علی یزدی ؛
عبدالرزاق سمرقندی ، همانجاها). در جمادی الاولی ٧٦٢ تغلق تیمور به قصد سرکوبی امیرحسین نبیرة امیرقزغن و برادرزن امیرتیمور، که ماوراءالنهر را گرفته بود، به آنجا حمله کرد (شرف الدین علی یزدی ، ج ١، ص ٤٤؛
نظام الدین شامی ، همانجا؛
دوغلات ، ص ١٠). امیر بایزید، که به خجند دست یافته بود، و امیر بیان سلدوز (از امرای ماوراءالنهر، حک : ٧٦٠ـ٧٦٢) تابع وی شدند. برلاس نیز، که مجدداً در کشّ مستقر شده بود، تصمیم به فرمانبرداری از تغلق تیمور گرفت ، اما از ترس دچار شدن به سرنوشت امیر بایزید، که به فرمان تغلق تیمور کشته شده بود، به خراسان گریخت (نظام الدین شامی ، ص ١٨؛
شرف الدین علی یزدی ؛
عبدالرزاق سمرقندی ؛
دوغلات ، همانجاها). پس از رسیدن لشکر تغلق تیمور به لشکر امیرحسین در کنار رود وخش / وخشاب (شعبة بزرگ جیحون )، امیرحسین به علت بروز تفرقه در میان سپاهیان خود شکست خورد و گریخت . تغلق تیمور از جیحون گذشت و تا ارتفاعات هِندوکُش را غارت کرد و بهار و تابستان را در آن نواحی گذراند (شرف الدین علی یزدی ، ج ١، ص ٤٥).

تغلق تیمور در پاییز ٧٦٢ در راه سمرقند به قتل امیر بیان سلدوز فرمان داد (شرف الدین علی یزدی ؛
عبدالرزاق سمرقندی ، همانجاها). وی زمانی که به سمرقند رسید و بر تمام ماوراءالنهر مسلط شد، امرای مظنون به خیانت را کشت (شرف الدین علی یزدی ؛
دوغلات ، همانجاها)، سپس ادارة مناطق تصرف شده را به پسر خود، الیاس خواجه اوغلان ، داد. همچنین به دلیل توانایی و زیرکی امیرتیمور، ماوراءالنهر را به وی سپرد (شرف الدین علی یزدی ، ج ١، ص ٤٥ـ٤٦؛
دوغلات ، ص ١٠ـ ١١). تغلق تیمور در ٧٦٤ درگذشت (دوغلات ، ص ١١).

منابع :
(١) خواندمیر؛
(٢) محمدحیدر دوغلات ، تاریخ رشیدی ، چاپ عکسی از نسخة خطی کتابخانة انستیتو ابوریحان بیرونی (تاشکند)، ش ١٤٣٠، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٣) شرف الدین علی یزدی ، ظفرنامه : تاریخ عمومی مفصّل ایران در دورة تیموریان ، چاپ محمد عباسی ، تهران ١٣٣٦ ش ؛
(٤) عبدالرزاق سمرقندی ، مطلع سعدین و مجمع البحرین ، ج ١، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(٥) معین الدین نطنزی ، منتخب التواریخ معینی ، چاپ ژان اوبن ، تهران ١٣٣٦ ش ؛
(٦) میرخواند؛
(٧) نظام الدین شامی ، ظفرنامه ، چاپ پناهی سمنانی ، تهران ١٣٦٣ ش .

/ محمد زمانی /