دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١١٠٩
برهان الدین رازی هروی (یا برهان الدین عطاءالله ) ، دانشمند، شاعر و مدرّس مدارس هرات در سدة نهم . از اوایل زندگی و تحصیلات او اطلاعی در دست نیست . در بسیاری از منابع قرن نهم و دهم (از جمله : تذکرة الشعرای دولتشاه سمرقندی ، هفت اقلیم امین احمد رازی ، مجالس المؤمنین قاضی نورالله )، نامی از او نیامده است . مجالس النفائس امیرعلیشیر نوایی که در زمان حیات برهان الدین نوشته شده است ، قدیمترین منبعی است که آگاهیهایی دربارة او به دست داده است . امیر علیشیر (ص ٩١)، برهان الدین رازی رااز «بزرگزادگان هرات » و «جوانی دانشمند» شمرده که در مدرسة شاهرخ میرزا تدریس می کرده است . البته جوان بودن برهان الدین رازی در هنگام تألیف مجالس النفائس (٨٩٦)، تا حدّ زیادی تردیدآمیز می نماید؛
زیرا او رسالة جواهر الاسماء را در فنّ معمّا، به نام ابوالقاسم بابر * میرزا(حک : ٨٥٢ـ٨٦١) سالها پیش از آن نوشته بوده است (همانجا؛
خواندمیر، ١٣٦٢ ش ، ج ٤، ص ٣٤١؛
آقابزرگ این بابر را با ظهیرالدین محمد بابر، متوفی ٩٣٧، اشتباه گرفته است رجوع کنید به ج ٩، قسم ١، ص ١٣٣). با توجه به رواج معمانویسی در آن روزگار (صفا، ج ٤، ص ١١٧ـ ١٢٠)، این احتمال وجود دارد که برهان الدین نیز برای پسند خاطر پادشاهی شاعر چون بابر میرزا (همو، ج ٤، ص ١٣١)، اثری درخور رقابت با دیگر آثار مشابه پرداخته باشد، و این خود مستلزم پختگی و تجربه بوده است .
بنابراین ، حتّی اگر زمان تألیف جواهر الاسماء را با آخرین سال سلطنت بابر میرزا (٨٦١) برابر بدانیم ، برهان الدین در ٨٩٦ می بایست میانسالی خود را نیز پشت سر گذاشته باشد. ظاهراً در فهرستهای کتب خطّی نامی از جواهر الاسماء نیامده و به علّت دسترس نبودن این اثر، زبان و نیز نظم یا نثر بودن آن مجهول است . استناد به تنها بیت فارسی ، که امیرعلیشیر (ص ٩١) نقل کرده است ، برای داوری قطعی درست و کافی به نظر نمی رسد، گرچه این اطمینان وجود دارد که وی شاعر نیز بوده است . منابع قدیمتر تنها دو بیت او را که به مناسبت امارت یا «مُهرداری » امیر علیشیر در٨٧٦ سروده ، ذکر کرده اند (همانجا؛
خواندمیر، ١٣٦٢ ش ، ج ٤، ص ١٦٠؛
همو، ١٣٧٢ ش ، ص ٢١٠). در دورة معاصر، آقابزرگ وی را در شمار شاعران شیعه مذهب آورده و از دیوان او نیز یاد کرده است (ج ٩، قسم ١، ص ١٣٣(
به نوشتة منابع ، برهان الدین در فضل و دانش بر بیشتر فضلا و دانشوران عصر خویش برتری داشته است . وی علاوه بر تدریس ، در خانقاه امیرعلیشیر موسوم به «اخلاصیه » نیز به افاده مشغول بوده است (خواندمیر، ١٣٦٢ ش ، ج ٤، ص ٣٤١؛
همو، ١٣٧٢ ش ، ص ٢١٠). خواندمیر وی را به «سعت مشرب و میل به صحبت اهل طرب » ستوده است (١٣٦٢ ش ،همانجا).
همچنین خواندمیر از شخصی به نام امیر برهان الدین عطاءالله (متوفی ٩١٩) سخن گفته و قطعه ای از وی به مناسبت انتصاب امیرعلیشیر به حکومت استرآباد به فرمان سلطان حسین بایقرا، نقل کرده است ، اما یکی شمردن این دو درست نیست ، زیرا برهان الدین رازی هفده سال پیشتر در گذشته بوده است (١٣٦٢ ش ، ج ٤، ص ١٨٠، ٣٤١،٣٥٣؛
١٣٧٢ ش ، ص ٢١٨.(
منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذّریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) امیرعلیشیر نوائی ، تذکرة مجالس النفائس ، چاپ علی اصغرحکمت ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٣) غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر ، چاپ محمد دبیر سیاقی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٤) همو، مآثرالملوک ، به ضمیمة خاتمة خلاصة الاخبار ؛
(٥) و قانون همایونی ، چاپ میرهاشم محدث ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(٦) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات درایران ، ج ٤، تهران ١٣٦٣ ش .
/ قنبرعلی رودگر /