بیجار ، شهرستان و شهری در استان کردستان .

١) شهرستان بیجار (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٢٣٥ ، ١١٤ تن ). در مشرق استان کردستان ، کمابیش مطابق با ناحیة قدیمی گَرّوس * و مشتمل است بر سه بخش ، یازده دهستان و دو شهر بیجار و یاسوکند. از شمال و مشرق به شهرستانهای ماه نشان ، ایجرود و خدابنده (استان زنجان )، از جنوب شرقی به شهرستان کبودرآهنگ (استان همدان )، از جنوب به شهرستان قروه (استان کردستان )، از مغرب به شهرستان دیوانْدرّه (استان کردستان )، و از شمال غربی به شهرستان تَکاب (استان آذربایجان غربی ) محدود است . منطقه ای کوهستانی است و در رشته کوههای زاگرس شمالی قرار گرفته است و سه رشته کوه در آن امتداد دارد: ١) کوههای شمالی با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی ، که حد فاصل شهرستان بیجار و استان زنجان و شهرستان تکاب است . بلندترین قلة آن شاه نشین (ارتفاع : ح ٢٠٠ ، ٣ متر) در شمال آبادی شاه نشین است ؛ ٢) کوههای مرکزی ، که به موازات کوههای شمالی در حومة شهر بیجار امتداد دارد و رود قزل اوزن (یا سفید رود * ) در چندین محل آن را قطع می کند. بلندترین قله های آن عبارت است از: نِقاره کُوب (ارتفاع : ح ٢١٠ ، ٢ متر) در شمال غربی شهر بیجار، کوه نِسار (ارتفاع : ح ٣٥٠ ، ٢ متر) در مغرب شهر بیجار، و حمزه عرب (ارتفاع : ح ٥٤٢ ، ٢ متر) در جنوب شرقی شهر بیجار؛ ٣) کوههای جنوبی ، که حدّفاصل شهرستان بیجار و شهرستان قروه است . بلندترین قله آن ، زیره (ارتفاع : ح ٦٤٢ ، ٢ متر) در جنوب غربی آبادی نجف آباد قرار دارد.

مهمترین رودهای این شهرستان ، قزل اوزن و ریزابه های آن یعنی رود تَلوار و قَمْچِقای است . تَلوار (سرچشمه ازقروه ) پس از گذشتن از دهستان خسروآباد، از زیرپل قدیمی سلامت آباد در ٣٦ کیلومتری جنوب شرقی شهر بیجار می گذرد و در دهستان پیرتاج به رود قزل اوزن منتهی می شود و رود قمچقای پس از گذشتن از بخش کُرانی ، درکنار آبادی گُل قشلاق به رود قزل اوزن می پیوندد.

شکارگاههای شهرستان بیجار در استان کردستان مشهور است . این شهرستان از گیا دارای بلوط ، بادام کوهی ، گل گاوزبان ، خاکشیر، شیرین بیان ، گون و کتیرا، و از زیا دارای گرگ ، روباه ، شغال ، گراز، قوچ ، میش ، خرگوش ، کرکس ، غاز، کبک ، قرقاول و تیهو است . مراتع مهم آن در دهستان سیاه منصور در شمال شهرستان ، و محصول مهم آن ، گندم و جو و دانه های روغنی و فراورده های باغی است . دامداری آن شایان توجه است (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ج ٣٥، ص ٥١ ـ ٥٢).

از صنایع دستی ، گلیم بافی و قالی بافی دارد و نقش بیجاری و افشار در قالی بافی و قالیچه بافی آن معروف است . راه اصلی سقز ـ دیواندرّه ـ بیجارـ زنجان ، سنندج ـ زنجان ، و تکاب ـ قروه ، و راه فرعی همدان ـ بیجار از اراضی آن می گذرد (همان ، ج ٣٥، ص ٥٢؛ نقشة تقسیمات کشوری ایران ).

از جمله آثار باستانی آنجاست : پل سلامت آباد نزدیک آبادی سلامت آباد؛ ویرانه های قلعة قدیمی قمچقای نزدیک آبادی قمچقای (در حدود ٢١ کیلومتری جنوب غربی آبادی حسن آبادِ یاسوکند)؛ برج سنگی اوچ گنبد؛ مسجد قدیمی خسروآباد (در حدود ٤٦ کیلومتری جنوب شرقی شهر بیجار)؛ و ویرانه های سدّخاکی در نزدیکی دهکدة جعفرآباد (در پنجاه کیلومتری جنوب غربی حسن آبادِ یاسوکند؛ رجوع کنید به سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ج ٣٥، ص ٥١؛ رزم آرا، ج ٥، ص ١٦٠، ٣٣٩). از جمله زیارتگاههای آنجاست : امامزاده آقْریل (= عَقیل ؛ در آبادی حسن آباد یاسوکند، ٥٦ کیلومتری شمال شرقی بیجار) که بنای آن از دورة سلجوقی است و کتیبه ای گچبری شده با خط کوفی دارد (کلایس ، ص ٢٤٤ـ ٢٤٥) و امامزاده حمزه عرب که بر قلّة حمزه عرب واقع شده است (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ج ٣٥، ص ٥٢).

بیجار منطقه ای زلزله خیز است . در ١٢٩٧، بر اثر زمین لرزة سختی در منطقة گرّوس ( = بیجار ) شماری از روستاها ویران شد (امبرسز و ملویل ، ص ١٩٤).

در ١٣١٠ ش ، بلوک بیجار از بلوکات تقسیمات حکومتی گرّوس به شمار می آمد (کیهان ، ج ٢، ص ٤٥٠). طبق تقسیمات کشور در ١٣١٦ ش ، شهرستان بیجار (با بخش حومه ) در استان چهارم تشکیل ، و در ١٣٢٥ ش از استان چهارم مجزا و ضمیمة استان پنجم شد. سپس بتدریج بخشهایی به آن افزوده گشت . در ١٣٦٩ ش ، طبق تصویبنامة دولت ، شهرستان بیجار به مرکزیت شهر بیجار تشکیل شد (ایران . قوانین و احکام ، ص ٨١٢). در ١٣٧٥ ش ، از کل جمعیت شهرستان ، ٣٨٠ ، ٤٨ تن (حدود ٤ر٤٢%) شهرنشین و بقیه روستانشین بوده اند.

مردم بیجار به فارسی و کردی ، و اهالی شمالی شهرستان به گویش ترکی آذربایجانی نیز سخن می گویند. عده ای از بیجاریها، شیعة اثناعشری و عده ای دیگر سنّی شافعی اند.

این شهرستان دارای نه واحد معدنی است ، و معدن سنگ آهک از واحدهای مهم آن به شمار می آید (سازمان برنامه و بودجة کردستان ، ص ١٢). کارخانة سیمان با ظرفیت ٣٠٠ ، ٢ تُن در ١٣٧٣ ش در آنجا بهره برداری شد (همان ، ص ١٣).

٢) شهر بیجار (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٢٤٠ ، ٤٤ تن )، مرکز شهرستان بیجار. این شهر در مشرق استان کردستان ، در ارتفاع ١٩١٠ متری (یکی از مرتفعترین شهرهای ایران )، در ١٤٠ کیلومتری شمال شرقی شهر سنندج قرار دارد. در گذشته مدتها دارالملک ولایت گرّوس بود. حداکثر دمای آن ْ٣٤، و حداقل آن ْ٢٥- است . شهر در دره ای با جهت شمالی ـ جنوبی قرار دارد و اطراف آن را چشمه ها و باغستانها و کوههای مرتفع فراگرفته است . این کوهها عبارت اند از: نقاره کوب در شمال غربی شهر، نسار درمغرب آن ، زاغه در مشرق (ارتفاع : ح ١٥٠ ، ٢متر)، بادامستان در جنوب غربی (ارتفاع : ح ٢٠٥ ، ٢ متر)، حمزه عرب در جنوب شرقی ، و مهرنگار در جنوب شرقی شهر بیجار (ارتفاع : ح ٣٥٠ ، ٢ متر). شهر دارای چندین رشته قنات است . کارگاههای بافندگی و گچ سازی دارد. با مراکز بخشها واز طریق دیواندرّه با شهرهای بوکان و سقز، و زنجان پیوندهای اقتصادی دارد.

بقایای ویرانه های قلعة قدیمی در شهر کنونی دیده می شود. در قسمت جنوب غربی آن محلة چارباغ قرار دارد که یادگار چهارباغ گرّوس است و آثاری از آن در آنجا دیده می شود ( رجوع کنید بهادامة مقاله ). مقبرة فاضل گرّوسی صاحب کتاب انجمن خاقان (متوفی ١٢٥٣)، در شهر بیجار قرار دارد.

پیشینه . منطقه ای که امروز بیجار خوانده می شود در قدیم گرّوس و زرین کمر نامیده می شد (سنندجی ، ص ١٠٠). نام بیجار نخستین بار در خلاصة التواریخ (تألیف در ١١٠٧) آمده است . در ٩٩٩ در زمان شاه عباس اول (حک : ٩٩٦ـ ١٠٣٨)، قلعة بیجار در دست مزه بیک شاملو بود که بر ضد شاه عباس شورش کرده بود (منشی قمی ، ج ٢، ص ١٠٨٥).

در ١١٠٤، حاکم گرّوس ، لطفعلی خان ، در جنوب قصبة بیجار، چهارباغ با چهار ایوان احداث کرد که به چهارباغ گرّوس مشهور شد (اعتمادالسلطنه ، ج ٤، ص ١٩٠٤ـ ١٩٠٥). در ١٢٤٤، عباس میرزا در سفر خود به بیجار دستور داد تا چهار باغ گرّوس ، که فرسوده شده بود، تعمیر شود (همان ، ج ٤، ص ١٩٠٥ـ ١٩٠٦). در ١٢٧٥، ناصرالدین شاه هنگامی که از سنندج به سلطانیه برمی گشت ، در بیجار در گرّوس اقامت گزید (همان ، ج ٢، ص ١٣٢٧).

منابع :
(١) محمدحسـن بن علی اعتمادالسلطنـه ، مرآة البلـدان ، چاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ؛
(٢) نیکلاس امبرسز و چارلز ملویل ، تاریخ زمین لرزه های ایران ، ترجمة ابوالحسن رده ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٣) ایران . قوانین و احکام ، مجموعة قوانین و مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال ١٣١٦ ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٤) ایران . وزارت راه و ترابری ، دفترچة مسافات راههای کشور ، تهران ?( ١٣٦٦ ش ) ؛
(٥) ایران . وزارت کشور، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبان ماه ١٣١٦ ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٦) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور ، ج ٢، تهران ١٣٢٩ ش ؛
(٧) بیجار ( نقشه ) ، تهران : سازمان جغرافیائی کشور، ١٣٥٤ ش ؛
(٨) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٩) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج ٥: استان پنجم ( کردستان )، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(١٠) سازمان برنامه و بودجة کردستان . گروه مطالعات و برنامه ریزی ، شهرستان بیجار ، سنندج ١٣٧٥ ش ؛
(١١) سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٣٥: سنندج ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(١٢) شکرالله بن عبدالله سنندجی ، تحفة ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان ، چاپ حشمت الله طبیبی ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٣) ولفرام کلایس ، «گزارش سفرهای باستانشناسی سال ١٩٧١ در ایران »، در گزارشهای باستانشناسی در ایران ، تألیف و تدوین هیئت باستانشناسان آلمانی ، ترجمة سروش حبیبی ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(١٤) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصّل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ ش ؛
(١٥) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی استان کردستان ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٦) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٧) احمدبن حسین منشی قمی ، خلاصة التواریخ ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٥٩ـ١٣٦٣ ش ؛
(١٨) نقشة تقسیمات کشوری ایران ، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٧٧ ش .

/ خسرو خسروی /