دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٢٦٠
بَزّاز ، ابوعلی حسن بن احمدبن ابراهیم بن شاذان ، محدث و متکلم اشعری قرن چهارم و پنجم . در ٣٣٩، در بغداد متولد شد و در ٤٢٦ در همان شهر درگذشت . پدرش اهل دَوْرَق اهواز (نزدیک شادگان امروز) و از محدثان بغداد در عصر خود بود که به تجارت پارچه نیز می پرداخت (خطیب بغدادی ، ج ٧، ص ٢٧٩؛ ابن جوزی ، ج ١٥، ص ٢٥٠؛ زرکلی ، ج ١، ص ٨٦؛ کحاله ، ج ١، ص ١٣٦).
به گفتة برخی ، پدرش برای او از پنج سالگی حدیث گفته است (تمیمی ، ج ٣، ص ٣٧؛ ذهبی ، ج ١٧، ص ٤١٦؛ ابن عماد، ج ٣، ص ٢٢٩). وی ، به واسطة پدرش ، از افراد بسیاری ، بیش از چهل تن چون عثمان بن احمد دقاق و احمدبن سلیمان عَبّادانی نقل حدیث کرده و جمعی کثیر از او حدیث شنیده اند. از شاگردان او که نزد وی سماع حدیث نموده اند، افرادی چون ابوبکر برقانی ، ابومحمد خَلاّ ل و ابوالقاسم اَزْهَری را نام برده اند (تمیمی ؛ خطیب بغدادی ؛ ابن عماد، همانجاها؛ ذهبی ، ج ١٧، ص ٤١٦ـ٤١٧).
بزّاز را از مشایخ موثق حدیث و بسیار راستگو و دقیق دانسته اند (ابن جوزی ، همانجا؛ خطیب بغدادی ، ج ٧، ص ٢٧٩ـ٢٨٠) و در زمان خود از بزرگترین محدثان عراق (مسنِدالعراق ) بوده است (ابن عماد، همانجا؛ ذهبی ، ج ١٧، ص ٤١٥).
دربارة مذهب او گفته اند که در فروع حنفی و در اصول بر مذهب اشاعره بوده است . ابن عساکر او را در طبقة دوم از اصحاب ابوالحسن اشعری ، همردیف ابوبکر باقلانی و ابواسحاق اسفراینی ، ذکر کرده است (ابن عساکر، ص ٢٤٥ـ٢٤٦).
بزّاز چند اثر حدیثی تألیف کرده که مورد توجّه دانشمندان قرار گرفته است (خطیب بغدادی ، ج ٧، ص ٢٧٩). نام آثار او بدین قرار است : الاِفراد ؛ حدیث احمدبن محمدالقطان ؛ حدیث شعبة بن الحجاج ؛ فوائد ابن قانع ؛ المشیخة الصغیرة ؛ المشیخة الکبیرة (دارالکتب الظاهریة ، ج ١، ص ٢٧٦، ٢٧٨؛ کتانی ، ج ٢، ص ٦٢٦؛ زرکلی ، ج ٢، ص ١٨٠).
منابع :
(١) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم ، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٢) ابن عساکر، تبیین کذب المفتری فیما نسب الی الامام ابی الحسن الاشعری ، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٣) ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٤) تقی الدین بن عبدالقادر تمیمی ، الطبقات السنیة فی تراجم الحنفیة ، ج ٣، چاپ عبدالفتاح محمد حلو، ریاض ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٥) احمدبن علی خطیب بغدادی ، تاریخ بغداد ، بیروت ( بی تا. ) ؛
دارالکتب الظاهریة ، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة ، المجامیع ، چاپ
(٦) یاسین محمد سواس ، ج ١، دمشق ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٧) محمدبن احمد ذهبی ، سیر اعلام النبلاء ، ج ١٧، چاپ شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عرقسوسی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٨) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٩) محمد عبدالحی بن عبدالکبیر کتانی ، فهرس الفهارس والاثبات ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١٠) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) .
/ بمانعلی دهقان /