چِسْتِربیتی‌ ، كتابخانه، كتابخانه‌ای‌ در شهر دوبلینِ ایرلند، حاوی‌ كتابهای‌ فراوان‌ هنری‌ و نفیس‌ و خطی‌ از سراسر جهان‌ از جمله‌ كتابهای‌ متعلق‌ به‌ جهان‌ اسلام‌، بنیان‌ گذاشته سِر آلفرد چستربیتی‌ در اوایل‌ سده بیستم‌. آلفرد چستربیتی‌ در ١٨٧٥/١٢٩٢ در نیویورك‌ به‌دنیا آمد و در ١٨٩٦/١٣١٤ از مدرسه معدن‌ كلمبیا فارغ‌التحصیل‌ شد (جیمز، ١٩٨١، ص‌ ٥). او كه‌ به‌ نسخه‌های‌ خطی‌ و آثار هنری‌ علاقه‌مند بود (آربری، ١٩٥٥ـ١٩٦٦، ج‌ ١، پیشگفتار چستربیتی‌، ص‌ VII )، در ١٩١١/ ١٣٢٩ با مجموعه‌ای‌ از كتابهای‌ چاپی‌ و شماری‌ نسخه خطی‌ غربی‌ به‌ لندن‌ رفت‌ (جیمز، ١٩٨١، همانجا) و در ١٩١٣/ ١٣٣١ در سفری‌ به‌ مصر، شیفته نسخه‌های‌ خطی‌ شرقی‌ و قرآنی‌ شد و هسته اولیه كتابخانه خود را شكل‌ داد (بویلان، ذیل‌ "Beatty, Sir Alfred Chester" ).

چستربیتی‌ در فاصله بین‌ دو جنگ‌ جهانی‌، در اقامتگاه‌ زمستانی‌اش‌ در مصر، دستنویسهای‌ زیبایی‌ خریداری‌ كرد (جیمز، ١٩٨١، همانجا) و به‌ویژه‌ پس‌ از ١٩٢٠/ ١٣٣٩، كه‌ با سقوط‌ فرمانروایی‌ عثمانی‌ بسیاری‌ از نسخه‌های‌ خطی‌ و آثار هنری‌ اسلامی‌ فروخته‌ شد، در شمار خریداران‌ مهم‌ این‌ آثار در آمد (همان‌، ص‌ ٤). او تا ١٩٥٠/١٣٢٩ ش‌ در لندن‌ از مجموعه خود نگهداری‌ می‌كرد ولی‌ در آن‌ سال‌ به‌ دوبلین‌ رفت‌ (همان‌، ص‌ ٥؛ قس‌ بویلان‌، همانجا: ١٩٥٣) و در آنجا ساختمانی‌ برای‌ ایجاد كتابخانه تخصصی‌ و نگهداری‌ مجموعه كتابهای‌ چاپی‌ ونسخه‌های‌ خطی‌ در اختیارش‌ نهاده‌ شد. در ١٩٥٧/١٣٣٦ ش‌، وی‌ به‌ عنوان‌ «نخستین‌ شهروند افتخاری‌ ایرلند» برگزیده‌ و تالار بزرگی‌ نیز برای‌ نمایش‌ نسخه‌های‌ خطی‌ اسلامی‌ به‌ ساختمان‌ كتابخانه‌ افزوده‌ شد ( د. ایرانیكا، ذیل " The Chester Beatty Library. I"؛ «كتابخانه چستربیتی‌ ( و گالری‌ هنر شرقی‌ ) »، ص‌ ١١).

پس‌ از درگذشت‌ چستربیتی‌ در ١٩٦٨/١٣٤٧ ش‌، بنا بر وصیت‌ او، كتابخانه‌اش‌ به‌ مردم‌ ایرلند هدیه‌ شد (جیمز، ١٩٨١، ص‌ ٦). از آن‌ پس‌، كتابخانه‌ زیر نظر هیئت‌ امنا و با كمكهای‌ مالی‌ دولت‌ ایرلند اداره‌ می‌شود (كتابخانه چستربیتی‌، ٢٠٠٤؛ رحیمی‌ ریسه‌، ص‌٦٠). ساختمان‌ كتابخانه‌ در ١٩٧٤ـ ١٩٧٥/ ١٣٥٣ـ١٣٥٤ ش‌ توسعه‌ یافت‌ (جیمز،١٩٨١؛ «كتابخانه چستربیتی‌ ( و گالری‌ هنرشرقی‌ ) »، همانجاها). در ١٩٩٩/١٣٧٨ ش‌، كتابخانه‌ به‌ محل‌ جدیدش‌ در قصر دوبلین‌ انتقال‌ یافت‌ و در ١٩ بهمن‌ ١٣٧٨/ ٧ فوریه ٢٠٠٠، در یكصد و بیست‌ و پنجمین‌ سال‌ تولد چستربیتی‌، بازگشایی‌ شد (كتابخانه چستربیتی‌، ٢٠٠٤).

دستنویسهای‌ كتابخانه چستربیتی‌ بسیار متنوع‌ است‌؛ دستنویسهای‌ غیراسلامی‌ آن‌ شامل‌ كتابهای‌ پاپیروسی‌ مانوی‌ قبطی‌، دستنویسهای‌ ارمنی‌، تبتی‌، یهودی‌ و مسیحی‌ است‌ كه‌ گنجینه‌ شناسان‌ از میان‌ این‌ دسته‌ از نفایس‌ كتابخانه‌، برای‌ پاپیروسهای‌ مصری‌ و یونانی‌،كه‌ از مهم‌ترین‌ مدارك‌ مكتوب‌ عهد جدید ند، ارزش‌ و اهمیت‌ بیشتری‌ قائل‌ شده‌اند (رجوع کنید به رحیمی‌ریسه‌، ص‌ ٦١؛ < دایره المعارف‌ دین‌ >، ج‌ ٢، ص‌ ١٩٥؛ د. ایرانیكا، ذیل‌The Chester Beatty" Library.III").تاریخ‌ كتابت‌ بسیاری‌ از این‌ پاپیروسها به‌ قرن‌ سوم‌ و چهارم‌ میلادی برمی‌گردد (رجوع کنید به همانجاها). هربرت‌ تامسون‌ در ١٩٣٢/ ١٣١١ ش‌ این‌ مجموعه‌ را به‌ چاپ‌ رساند (پیرسون‌، ص‌ ١٣٨ـ١٣٩).

نسخه‌های‌ خطی‌ اسلامی‌ كتابخانه‌ نیز به‌ این‌ قرار است‌: ٨٩٦ ، ٢ دست‌نویس‌ عربی‌ كه‌ ٢٤٤ نسخه آن‌ قرآن‌ است‌، ٤٥٤ دست‌نویس‌ فارسی‌، ١٥٨ دست‌نویس‌ تركی‌، یك‌ دست‌نویس‌ كردی‌ و یك‌ دست‌نویس‌ تركی جغتایی‌ ( < سیری‌ جهانی‌ در دستنویسهای‌ اسلامی‌ >، ج‌ ٢، ص‌ ٥٤ـ٥٦؛ رحیمی‌ ریسه‌، همانجا؛ قس‌ كتابخانه چستربیتی‌، ٢٠٠٤). مهم‌ترین‌ موضوعات‌ این‌ آثار، شعر، تاریخ‌، فقه‌، كلام‌، منطق‌، فلسفه‌ و پزشكی‌ است‌ (رجوع کنید به < سیری‌ جهانی‌ در دستنویسهای‌ اسلامی‌ >، همانجا).

مجموعه قرآنهای‌ كتابخانه چستربیتی‌ را مهم‌ترین‌ و نفیس‌ترین‌ مجموعه قرآنی بیرون‌ از خاورمیانه‌ دانسته‌اند. بی‌نظیرترین‌ قرآن‌ این‌ مجموعه‌ نسخه‌ای‌ به‌ شماره ٤١، به‌ خط‌ نَسخ‌ علی‌بن‌ هلال‌ معروف‌ به‌ ابن‌بوّاب‌ *، است‌ كه‌ در ٣٩١ كتابت‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به جیمز، ١٩٨٠، ص‌ ٣٢ـ٣٣؛ همو، ١٩٨١، ص‌ ٤، ٨). بیست‌ و دو قرآن‌ به‌ خط‌ كوفی‌ عربی‌، هفده‌ قرآن‌ به‌ خط‌ كوفی‌ ایرانی‌ و نُه‌ قرآن‌ به‌ خط‌ نسخ‌ كهن‌، از نفیس‌ترین‌ قرآنهای‌ این‌ مجموعه‌ است‌. علاوه‌ بر اینها، قرآنهای‌ مملوكی‌، مغربی‌، تركی‌، هندوپاكستانی‌، افریقایی‌ و چینی‌ در این‌ كتابخانه‌ هست‌. برای‌ قرآنهای‌ این‌ مجموعه‌ تاكنون‌ سه‌ فهرست‌ تهیه‌ شده‌ است‌: فهرست‌ دیوید استورم‌ رایس‌ (چاپ‌ نشده‌)، فهرست‌ آرتور جان‌ آربری‌ (چاپ‌ ١٩٦٧) و فهرست‌ دیوید جیمز (چاپ‌ ١٩٨٠؛ رجوع کنید به < سیری‌ جهانی‌ در دستنویسهای‌ اسلامی‌ >، ج‌ ٢، ص‌ ٥٨ ـ ٦١؛ رحیمی‌ ریسه‌، ص ٦١ـ٦٢).

در میان‌ دستنویسهای‌ عربی‌ این‌ كتابخانه‌ نیز نسخه‌های‌ منحصر به‌ فردی‌ یافت‌ می‌شود، از جمله‌ ٢٧ قطعه‌ پاپیروس‌ مصری‌ شامل‌ نامه‌ها، اسناد و فقراتی‌ از معلقات‌ سبع‌. فهرستهای‌ منتشر شده‌ و منتشر نشده بسیاری‌ برای‌ این‌ دست‌نویسهای‌ عربی‌ تهیه‌ شده‌ است‌: پاول‌ كاله‌ در دهه‌های‌ ١٩٣٠ و ١٩٤٠/ ١٣١٠ و ١٣٢٠ ش‌ فهرستی‌ توصیفی‌ و مفصّل‌ از ١٠٣٠ دست‌نویس‌ فراهم‌ آورد كه‌ نسخه اصلی‌ این‌ فهرستِ منتشر نشده‌ در كتابخانه‌ نگهداری‌ می‌شود. آرتور جان‌ آربری‌ ٥٠٠ ، ٢ دست‌نویس‌ را به‌ اختصار معرفی‌ كرد. فهرست‌ او با نام‌<كتابخانه چستربیتی‌: فهرستی‌ از مخطوطات‌ عربی‌ > در هشت‌ جلد، از ١٩٥٥ تا ١٩٦٦، به‌چاپ‌ رسید. مانفرد اولمان‌، در فاصله سالهای‌ ١٩٧٤ تا ١٩٧٦، فهرستی‌ دو جلدی‌ و مفصّل‌ از دست‌نویسهای‌ عربی‌ را در موضوع‌ كیمیا، با نام‌ < معرفی‌ دست‌نویسهای‌ كیمیا در كتابخانه چستربیتی‌ >، چاپ‌ كرد. این‌ فهرست‌ شامل‌ ٢٢ مجموعه دست‌نویس‌ است‌ كه‌ مجموعاً ١٥٨ كتاب‌ و رساله‌ در علم‌ كیمیا را دربردارد (رجوع کنید به < سیری‌ جهانی‌ در دستنویسهای‌ اسلامی‌ >، ج‌ ٢، ص‌ ٥٩؛ رحیمی‌ ریسه‌، ص‌ ٦٢ـ٦٧).

مجموعه فارسی‌ كتابخانه چستربیتی‌ شامل‌ ٤٥٤ دست‌نویس‌ و برخی‌ از نفیس‌ترین‌ دیوانهای‌ مذهَّب‌ و مصور است‌، از جمله‌ گزیده رباعیات‌ خیام‌، جلد دوم‌ از یك‌ شاهنامه كهن‌ دو جلدی‌، نسخه‌ای‌ از گلستان‌ سعدی‌ به‌ خط‌ جعفر بایسنغری*(تاریخ‌ كتابت‌ حدود ٨٣٠) همراه‌ با هشت‌ نگارگری‌ (مینیاتور) به‌ سبك‌ كمال‌الدین‌ بهزاد، نسخه‌ای‌ مذهّب‌ از كلیات‌ سعدی‌ (تاریخ‌ كتابت‌ ٨٥٦)، نسخه‌ای‌ از بوستان‌ سعدی‌ (تاریخ‌ كتابت‌ ٩١٥) با تصویری‌ از سعدی‌ به‌ رقم‌ بهزاد و نسخه‌های‌ نفیسی‌ از خمسه نظامی‌ (آربری‌، ١٣٤٠ ش‌، ص‌ ١٠٥ـ١٠٧؛ نیز رجوع کنید به رابینسون، ص‌ ٧٣٩ـ٧٤٣). آربری‌، مجتبی‌ مینوی‌، بلوشه‌، رابینسون‌ و ویلكنسون‌، در مجموعه‌ای‌ سه‌ جلدی‌ به‌ نام‌ <كتابخانه چستربیتی‌: فهرستی‌ از دست‌نویسها و نگارگریهای‌ ایرانی >، فهرستی‌ توصیفی‌ از ٢٩٨ اثر این‌ مجموعه‌ را بین‌ سالهای‌ ١٩٥٩ تا ١٩٦٢ به‌چاپ‌ رساندند (< سیری‌ جهانی‌ در دستنویسهای‌ اسلامی‌>،ج‌ ٢، ص‌ ٥٨؛ رحیمی‌ ریسه‌، ص‌ ٦٧). مینورسكی‌ نیز فهرستی‌ برای‌ ٩٣ دست‌نویس‌ تركی‌ این‌ كتابخانه‌، در ١٩٥٨/١٣٣٧ ش‌ تهیه‌ و منتشر كرد (برای‌ دیگر فهرستهای‌ این‌ كتابخانه‌ و ترجمه‌های‌ عربی‌ فهرستهای‌ مذكور رجوع کنید به < سیری‌ جهانی‌ در دستنویسهای‌ اسلامی‌ >، ج‌ ٢، ص‌ ٥٦ ـ ٦١؛ پیرسون‌، جاهای‌ متعدد؛ رحیمی‌ ریسه‌، ص‌ ٦١ـ ٦٨؛ سزگین‌، ص‌ ٦١ـ٦٢).

مجموعه‌ای‌ از نفیس‌ترین‌ جلدهای‌ دوره اسلامی‌ نیز بر غنای‌ گنجینه نسخه‌های‌ خطی‌ كتابخانه چستربیتی‌ افزوده‌ است‌. این‌ جلدها، كه‌ اغلب‌ متعلق‌ به‌ كتابهای‌ ایرانی‌ و مصری‌ و تركی‌اند، در بخش‌ جداگانه‌ای‌ از كتابخانه‌ به‌ نمایش‌ گذاشته‌ شده‌اند (جیمز، ١٩٨٠، ص‌ ١١٨ ـ ١١٩؛ همو،١٩٨١، ص‌ ٥). همچنین‌ مجموعه‌ای‌ از مكاتبات‌ چستربیتی‌ با دلالان‌ و كتاب‌فروشان‌ و كتاب‌شناسانِ كشورهای‌ گوناگون‌ در كتابخانه‌ نگهداری‌ می‌شود؛این‌ مكاتبات‌ حاكی‌ از تاریخچه فعالیتهای‌ چستربیتی‌ از ١٩١٤ به‌ بعد و نیز اطلاعاتی‌ در باره برخی‌ دست‌نویسهاست‌ كه‌ وی‌ موفق‌ به‌ خریداری‌ آنها نشد (رحیمی‌ ریسه‌، ص‌ ٦١).

ریزفیلم‌ (میكروفیلم‌) شماری‌ از نسخه‌های‌ كتابخانه چستربیتی‌ در كتابخانه مركزی‌ دانشگاه‌ تهران‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به دانش‌پژوه‌، ج‌ ١، ص‌ ٥٧ ـ ٥٨، ٩١، ١٦٤ و جاهای‌ دیگر) و كتابخانه آیت‌اللّه‌ مرعشی‌ نجفی‌، در قم‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به حائری‌، ج‌ ١، ص‌٧٠ـ٧٣، ٨٧ ـ ٨٨، ١١٧ـ ١١٨ و جاهای‌ دیگر) موجود است‌. در پایگاه‌ اینترنتی‌ كتابخانه چستربیتی‌ (به‌ نشانی‌ www.cbl.ie )، در باره مؤسس‌ و تاریخچه تأسیس‌ كتابخانه‌، گنجینه‌های‌ شرقی‌ و اسلامی‌ و غربی‌ كتابخانه‌، گزیده‌ای‌ از آثار هنری‌ و نقاشیهای‌ كتابخانه‌ و نیز خدمات‌،انتشارات‌ و برنامه‌های‌ آینده این‌ مركز اطلاعات‌ روزآمد داده‌ می‌شود.

منابع‌:
(١) آرتورجان‌ آربری‌، «كتابخانه سرچستربیتی‌»، ترجمه رضا امینی‌، راهنمای‌ كتاب‌، سال‌ ٤، ش‌ ٢(اردیبهشت‌ ١٣٤٠)؛
(٢) محمدعلی‌ حائری‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ عكسی‌ كتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ مرعشی‌ نجفی‌، قم‌ ١٣٦٩ـ١٣٧٠ ش‌؛
(٣) محمدتقی‌ دانش‌پژوه‌، فهرست‌ میكروفیلمهای‌ كتابخانه مركزی‌ دانشگاه‌ تهران‌، ج‌ ١، تهران‌ ١٣٤٨ ش‌؛
(٤) بزیل‌ ویلیام‌ رابینسون‌، «مینیاتورهای‌ ایرانی‌ كتابخانه چستربیتی‌»، ترجمه هوشنگ‌ ابرامی‌، راهنمای‌ كتاب، سال‌ ٤، ش‌ ٨ (آبان‌ ١٣٤٠)؛
(٥) احمدرضا رحیمی‌ ریسه‌، «كتابخانه چستربیتی‌ ایرلند و دست‌نویس‌های‌ اسلامی‌»، نامه بهارستان‌، سال‌ ١، ش‌ ١ (بهار ـ تابستان‌ ١٣٧٩)؛
(٦) فؤاد سزگین‌، كتابخانه‌ها و مجموعه‌های‌ نسخه‌های‌ خطی‌ عربی‌ در جهان، ترجمه‌، تنظیم‌ و فهرستها از چنگیز پهلوان‌، [تهران‌] ١٣٦٦ ش‌؛
(٧) «كتابخانه چستربیتی‌ (و گالری‌ هنرشرقی‌) ـ ایرلند ـ دوبلین‌»، شهاب‌، سال‌ ٢، ش‌ ٣ (پاییز ١٣٧٥)؛

(٨) Arthur John Arberry, The Chester Beatty Library: a handlist of the Arabic Manuscripts , Dublin ١٩٥٥-١٩٦٦;
(٩) Henry Boylan, A dictionary of Irish biography , Dublin ١٩٧٩;
١٠- The Chester Beatty Library. [On-line( Available: http//www.cbl.ie )٢٦ Sep.٢٠٠٤(;
(١١) EIr. , s.vv. "The Chester Beatty Library. I: The library and its founder" (by Wilfrid Lockwood), "ibid. III: Coptic Manichean Manuscripts" (by Michel Tardieu);
(١٢) The Encyclopedia of religion , ed. Mircea Eliade, New York ١٩٨٧, s.v. "Biblical literature: New Testament" (by Raymond F. Collins);
(١٣) David James, Islamic masterpieces of the Chester Beatty Library , London ١٩٨١;
(١٤) idem, Qur'ans and bindings from the Chester Beatty Library , )London] ١٩٨٠;
(١٥) J. D. Pearson, Oriental manuscripts in Europe and North America , Switzerland ١٩٧١;
(١٦) World survey of Islamic manuscripts , ed. Geoffrey Roper, London: Al-Furqan Islamic Heritage Foundation, ١٩٩٢-١٩٩٤.

/ نسترن‌ طباطبایی‌ /