دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٥٧١
بقیع الغَرقَد (جنة البقیع / بقیع ) ، نخستین Ùˆ کهنترین گورستان اسلامی مدینه . این کلمه ØŒ نخست بر قطعه زمینی اطلاق Ù…ÛŒ شد Ú©Ù‡ در اصل نوعی گیاه تیغ دار به نام «غرقد» آن را پوشانده بود. سپس آن را از خارها پاک کردند Ùˆ به دÙÙ† مسلمانانی Ú©Ù‡ در مدینه درمی گذشتند اختصاص دادند. چندین «بقیع » دیگر از همین نوع در مدینه وجود داشت ØŒ اما آن Ú©Ù‡ گورستان شد، در منتهی الیه جنوب شرقی این شهر نزدیک Øرم Øضرت پیغمبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم Ùˆ بیرون باروی شهر Ú©Ù‡ اینک ویران است قرار دارد. یکی از دروازه های شهر Ú©Ù‡ همان باب البقیع باشد به جانب این گورستان باز Ù…ÛŒ شود ( رجوع کنید به نقشة مدینه Ú©Ù‡ کایتانی در > سالنامة اسلام < ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٧٣ انتشار داده است ) ( در سالهای اخیر بر اثر گسترش شهر، بقیع در داخل شهر قرار گرÙته Ùˆ Ù…Øوّطة مسجد نبوی توسعه یاÙته Ùˆ مسجد Ùˆ قبرستان با خیابانی از هم جدا Ù…ÛŒ شوند. ) نخستین کس از مهاجرین Ú©Ù‡ در آن به خاک سپرده شد، عثمان بن مَظعون ØŒ صØابی پیغمبر بود Ú©Ù‡ در سال دوم هجرت ÙˆÙات یاÙت . ( ولی به نوشتة ابن عبدالبرّ (ج ١ØŒ ص ٨١)ØŒ بین مهاجران Ùˆ انصار در این باره اختلا٠بوده Ùˆ انصار اولین مدÙون در بقیع را اسعد * بن زراره ØŒ از اصØاب بیعت عقبة * اولی ' Ùˆ ثانیه Ùˆ متوÙÛŒ پیش از غزوة بدر، Ù…ÛŒ دانسته اند. همچنین آخرین صØابی پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم را Ú©Ù‡ در مدینه درگذشت Ùˆ در بقیع به خاک سپرده شد، سهل بن سعد ساعدی ØŒ متوÙای ٩١ Ù…ÛŒ دانند. گویا هر یک از قبایل مدینه بخشی از این زمین را به خود اختصاص دادند، همچنانکه در زمانهای بعدی قسمت پیرامون قبور امامان شیعه علیهم السلام بیشتر در اختیار شیعیان Ùˆ بقیة قبرستان به پیروان سایر مذاهب اسلامی اختصاص داشته است . البته در منطقة اصلی قبرستان ØŒ Ú©Ù‡ Ù…ØÙ„ دÙÙ† بزرگان صØابه Ùˆ امامان اهل بیت بوده ØŒ دÙÙ† مردگان انجام نمی شود. ) دختران Øضرت رسول ØŒ پسر نوزادش ابراهیم ØŒ همسرانش (امهات المؤمنین ) Ùˆ نیز بازماندگانش همه ØŒ به استنثای امام Øسین علیه السلام ØŒ در آنجا مدÙون اند. اما Ù…ØÙ„ دقیق قبر Ùاطمة زهرا علیهاالسلام نیز مورد Ú¯Ùتگوست . ( مسعودی به مناسبت یادکرد٠وÙات امام صادق علیه السلام ØŒ به سنگ مرمری Ú©Ù‡ بر روی آن نام Øضرت زهرا علیهاالسلام Ùˆ چهار تن از امامان شیعه نوشته شده بوده است ØŒ اشاره Ù…ÛŒ کند (ج ٣ØŒ ص ٢٩٧). ) . از جملة صØابه Ùˆ تابعین Ú©Ù‡ در آنجا مدÙون اند، این کسان را Ù…ÛŒ توان نام برد: جعÙربن ابی طالب ØŒ برادرش عقیل ØŒ عثمان بن عÙّان ØŒ مالک بن أَنس Ùˆ استادش ناÙع ØŒ Øلیمة سعدیه Ù€ دایة پیغمبر Ù€ Ùˆ عباس عموی آن Øضرت . Ú©Ù… Ú©Ù… ØŒ دÙÙ† شدن ØŒ در آن گورستان میان اهل البیت Ùˆ ائمه Ùˆ مقدسین مایة شر٠و اÙتخار گردید ( در کتب سیره آمده است Ú©Ù‡ Øضرت رسول صلّی اللّه علیه وآله وسلّم در یکی از آخرین شبهای زندگی به بقیع رÙتند Ùˆ برای مدÙونان در آن استغÙار کردند (Øلبی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٤٣). شاید این اقدام رسول خدا Ù€ Ú©Ù‡ به Ú¯Ùتة خودشان از طر٠خدا به آن مأمور بودند Ù€ در این گرایش مؤثر بوده باشد. ) .
روی مقبرة اعیان ÙˆÙیات ØŒ گنبدها Ùˆ بارگاههای بزرگی ساختند، مثلاً گنبد مقبرة امام Øسن علیه السلام Ùˆ عباس ØŒ
بنا به قول ابن جبیر، بسیار مرتÙع بود. ] ابن بطوطه (ج ١ØŒ ص ١٢٨) در نیمة اول قرن هشتم ØŒ بقیع را چنین دیده است : قبر مالک بن انس با گنبدی Ú©ÙˆÚ†Ú© ØŒ قبر ابراهیم با گنبدی سپید، مقبره ای متعلق به همسران پیغمبر، مقبرة عباس وامام Øسن علیهماالسلام با گنبدی بلند Ùˆ Ù…ØÚ©Ù… ØŒ قبر خلیÙØ© سوم با گنبدی بزرگ Ùˆ قبر Ùاطمه بنت اسد در نزدیکی آن . صَÙَدی (ج ٤ØŒ ص ١٠٣ØŒ ج ١١ØŒ ص ١٢٧) اشاره کرده Ú©Ù‡ مدÙÙ† چهار امام شیعه Ùˆ عباس عموی پیامبر اکرم دارای گنبد بوده است . Ùرهاد میرزا قاجار در ١٢٩٣ (ص ١٧٠Ù€ ١٧٣ØŒ ١٩٠) Ùˆ Ù…ØمدØسین خان Ùراهانی در ١٣٠٣ (ص ٢٢٨Ù€ ٢٣٤) بقیع را چنین وص٠کرده اند: بقعه ای پیرامون قبور
چهار امام علیهم السلام Ùˆ عباس Ùˆ قبر منسوب به Øضرت زهرا با یک پرده گلابتون دوز بر Ø¶Ø±ÛŒØ Øضرت زهرا اهدایی سلطان اØمد عثمانی در ١١٣١ØŒ بقعه ای بر روی قبور دختران پیامبر Ùˆ بقعه ای بر روی قبور همسران آن Øضرت Ùˆ بقعه های دیگر. [ . اما بورکهارت Ú©Ù‡ پس از به قدرت رسیدن وهابیان از آن دیدن کرده ØŒ ملاØظه کرده Ú©Ù‡ بقیع به صورت یکی از Øقیرترین گورستانهای شرق درآمده است . این گورستان مانند مقبرة Øمزه در اÙØÙد، یا نخستین مسجد اسلام در قبا Ú©Ù‡ از Ù…Øله های Øومة شهر است ØŒ در شمار مکانهای
مقدسی است Ú©Ù‡ Øاجیان زیارت آنها را از اعمال عبادی ÛŒ دانند.
در زمان Øیات Øضرت رسول صلّی اللّه علیه وآله وسلّم ØŒ بقیع بسیار Ú©ÙˆÚ†Ú© بود، قبر عثمان بن عÙان Ùˆ Øلیمة سعدیه در درون Øصار آن قرار نداشت . عثمان نخست در Øَشّ کوکب مدÙون بود Ú©Ù‡ بعدها، بنی امیه آن را به بقیع اÙزودند. نیز تعدادی از کسانی Ú©Ù‡ به هنگام اشغال مدینه به دست امویان کشته شدند ( رجوع کنید به واقعة Øَرّه * ) در Ù…Øدوده ای مدÙون اند Ú©Ù‡ آن خود خارج Øصار کنونی بقیع قرار دارد. گنبدها Ùˆ بناهایی Ú©Ù‡ در ١٢٢١ نخستین دسته های وهابی ویران کردند، به دستور عبدالØمید دوم سلطان عثمانی مرمت گردید، اما در ١٣٤٤ دوباره به دست امیرمØمد Øاکم مدینه Ùˆ به دستور پدرش عبدالعزیز آل سعود ویران شد ( پیش از این اقدام Ùˆ به منظور پیشگیری از اعتراضات مسلمانان دنیا Ùˆ خصوصاً شیعیان ØŒ قاضی القضاة Øکومت سعودی ØŒ عبدالله بن سلیمان بن بلیهد، شخصاً به مدینه رÙت Ùˆ با نامه ای رسمی نظر علمای مدینه را دربارة ساختن بنا بر قبور جویا شد. در پاسخ٠نامه ØŒ Ú©Ù‡ Ú¯Ùته Ù…ÛŒ شود با اجبار Ùˆ تهدید همراه بوده است ØŒ به Øرمت بنا بر قبور، Ùˆ نیز موقوÙÙ‡ بودن بقیع (مَسْبله ) اشاره شده است . در Ù¾ÛŒ انتشار این پاسخ ØŒ بقیع ویران شد Ú©Ù‡ اعتراض شدید مسلمانان را در Ù¾ÛŒ داشت . به نوشتة سیّدمØسن امین عاملی (ص ٦٠) اقدام پادشاه سعودی علمای مذهبی Ùˆ مقامات دولتی ایران را نگران کرد Ùˆ هیئتی رسمی راهی Øجاز شد Ùˆ گزارشی از کارهای انجام شده تهیه کرد. ) . همچنین اضطرابات شدیدی در هند پدید آمد Ùˆ هیئتی به نمایندگی از آنجا به Ù…Ú©Ù‡ رÙت تا شدیداً به این اقدام اعتراض کند. با اینهمه سلطان تسلیم خواسته های آنان نشد Ùˆ هنوز هم مقابر بدون گنبد Ùˆ بارگاه اند. روی قبرها سنگهایی نصب کرده اند Ú©Ù‡ نه نوشته ای دارند Ùˆ نه کتیبه ای . روتر Ú©Ù‡ در ١٣٠٥ Ø´ ØŒ یعنی اندکی پس از دومین غلبة وهابیان از گورستان دیدن کرده ØŒ آن را به ویرانه های شهری تشبیه Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ گرÙتار زلزله شده است . در ١٣٣٣ Ø´ ( بر اثر Ùشار مراجع دینی Ùˆ اقدامات سیاسی ) به دستور سعودبن عبدالعزیز گذرگاههایی از سیمان ساختند تا آمد Ùˆ شد زائران را تسهیل کند. ( در زمان Ùیصل بن عبدالعزیز نیز در٠بزرگی برای آن تهیه شد Ùˆ سالها بعد سایه بانی در ضلع غربی بقیع تعبیه شد. علاوه بر آن ØŒ چند تن از علمای اسلامی دربارة ادعاهای وهابیان نسبت به تخریب قبور، Ùˆ از جمله بقیع ØŒ کتابهایی نوشتند Ú©Ù‡ از آن جمله است : کش٠الارتیاب نوشتة سیدمØسن امین عاملی Ø› دعوی الهدی الی الدرع ÙÛŒ الاÙعال Ùˆ التقوی ØŒ نوشتة Ù…Øمد جواد بلاغی ØŒ Ùˆ نیز: «معجم ما الÙّه علماء الاسلام رداً علی الوهّابیّه » در مجلة تراثنا ØŒ سال چهارم ØŒ (شوال ١٤٠٩ØŒ Ø´ ١٧. ) .
منابع : ابن بطوطه ØŒ سÙرنامة ابن بطوطه ØŒ ترجمة Ù…Øمدعلی موØد، تهران ١٣٦١ Ø´ Ø› ابن جبیر، رØلة ابن جبیر ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٩٠٧ØŒ ص ١٩٥ به بعد؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب ÙÛŒ معرÙØ© الاصØاب ØŒ چاپ علی Ù…Øمد بجاوی ØŒ بیروت ١٤١٢/١٩٩٢Ø› ابن نجار، اخبار مدینة الرسول ØŒ Ù…Ú©Ù‡ ١٣٦٦/١٩٤٧ØŒ ص ١٢٧Ù€١٣٠Ø› Ù…Øسن امین ØŒ کش٠الارتیاب ØŒ تهران ١٣٤٧Ø› عبدالقدّوس انصاری ØŒ آثارالمدینة المنوّرة ØŒ دمشق ١٣٥٣/١٩٣٤Ø› Ù…Øمدلبیب بتنونی ØŒ الرØلة الØجازیة ØŒ قاهره ١٣٢٩ØŒ ص ٢٥٦Ù€٢٥٧Ø› علی بن ابراهیم Øلبی ØŒ السّیرة الØلبیّة ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› علی بن عبدالله سمهودی ØŒ ÙˆÙاءالوÙا ØŒ قاهره ١٣٢٦/١٩٠٨ØŒ ص ٧٨Ù€١٠٤Ø› خلیل بن ایبک صÙدی ØŒ کتاب الواÙÛŒ بالوÙیات ØŒ ویسبادن ١٣٨١ Ù€ ١٤٠٨/ ١٩٦٢ Ù€ ١٩٨٨Ø› اØمدبن عبدالØمید عباسی ØŒ عمدة الاخبار ÙÛŒ مدینة المختار ØŒ دمشق ١٣٧١/١٩٥١،ص ٩٣Ù€١٠٢Ø› عبدالØÙ‚ بن سی٠الدین عبدالØÙ‚ دهلوی ØŒ جذب القلوب الی دیارالمØبوب ØŒ کانپور ١٣١١/١٨٩٣ØŒ ص ١٤٩Ù€١٧٣Ø› یوس٠عبدالرزاق ØŒ معالم دارالهجرة ØŒ قاهره ( بی تا. ) ØŒ ص ٢٩٧Ù€٢٩٩Ø› Ù…ØمدØسین بن مهدی Ùراهانی ØŒ سÙرنامة میرزامØمدØسین Øسینی Ùراهانی ØŒ چاپ مسعود گلزاری ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› Ùرهاد میرزا قاجار، سÙرنامة Ùرهاد میرزا معتمدالدوله ØŒ چاپ اسماعیل نواب صÙا، تهران ١٣٦٦ Ø´ Ø› ابوبکربن Øسین مراغی ØŒ تØقیق النصرة ØŒ مدینه ١٣٧٤/١٩٥٥ØŒ ص ١٢٣Ù€١٢٩ Ùˆ Ùهرست Ø› علی بن Øسین مسعودی ØŒ مروج الذّهب Ùˆ معادن الجوهر ØŒ چاپ Ù…Øمد Ù…Øیی الدین عبدالØمید، قاهره ١٣٨٤Ù€ ١٣٨٥/ ١٩٦٤Ù€١٩٦٥Ø› Ù…Øمدبن اØمد مطری ØŒ التعری٠بمااَنَسَت٠الØÙجرة من معالم دارالهجرة ØŒ دمشق ١٣٧٢/١٩٥٢ØŒ ص ٣٦Ù€٤٠Ø› عبدالسلام ندوی ØŒ تاریخ الØرمین الشریÙین (به زبان اردو)ØŒ پندی بهاءالدین ١٣٤٢/١٩٣٢ØŒ ص ٢٠٩ØŒ ٢١٨Ø›
Burckhardt, Travels in Arabia, London ١٨٢٩,  , ٢٢٢-٢٢٦; R. F. Burton, Pilgrimage to el-Medinah and Meccah, London ١٨٥٥,  , ٣٠٠-٣٢٠; Leone Caetani, Annali dell' Islam, Milano ١٩٠٥-١٩٢٦; E. Rutter, The Holy cities of Arabia , New York ١٩٢٨,  , ٢٥٦ ff.; A. J. Wensinck, Mohammed en de Joden te Medina, Leiden ١٩٠٨, ١٥; Wدstenfeld, Geschichte der Stadt Medina, GØ®ttingen ١٨٦٠, ١٤٠ ff.
/ ونسینک Ùˆ بزمی انصاری ( د. اسلام ) Ùˆ ( Øسن طارمی ) /