دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١١٨٤
بقایی بخارایی ، محمدعارف ، سخنور فارسیگوی قرن دهم و یازدهم. در بخارا دیده به جهان گشود، همانجا به تحصیل علم پرداخت و از شاگردان ممتاز مولانا عبدالرحمان مُشفقی * بود (نقوی ، ص ١٠٩؛ نفیسی ، ج ٢، ص ٨٠٨؛ آنسیکلوپدیای ادبیات و صنعت تاجیک ، ج ١، ص ٢٤٨). از او با لقب «خواجه » (خیامپور، ص ٨٧؛ آنسیکلوپدیای ادبیات و صنعت تاجیک ، همانجا؛ حلیم ، ص ٣٣٢) یاد کرده اند که نشان می دهد وی شخصی بلندپایه بوده است . در انواع شعر و بویژه در قصیده سرایی مهارت داشت . ابتدا«مشغولی » و سپس «بقایی » تخلص می کرد (نفیسی ، همانجا). مدتی ملازم دربار پادشاهان ازبک بود (نقوی ؛ نفیسی ، همانجاها) و سپس به فرغانه عزیمت کرد و به گفتة خودش در ٩٩٠ در بلدة بهشت آئین اندگان (اندجان کنونی در ازبکستان )، نوشتن تذکرة مَجمَع الفُضَلاء
را آغاز کرد (حبیبی ، ص ٥٢٦). در ٩٩٥ به هند سفر کرد (همانجا)؛ نخست به اُریسه و بنگاله ، سپس به دکن رفت (نفیسی ، همانجا). در هند با ملک قمی شاعر (متوفی ١٠٢٤)، نظام الدین احمد ـ مؤلف طبقات اکبری ـ و اهل دربار، خاصّه عبدالرحیم خان خانان ، معاشرت داشت (حبیبی ، ص ٥٢٧).تا ١٠٠٣ در دکن به سر برد (حبیبی ، ص ٥٢٩) و ظاهراً درهمان سال ملازمت خان خانان را ترک گفت و به لاهور رفت . تاریخ دقیق فوت او معلوم نیست ولی بنابر شواهد وی درزمان حکومت جهانگیر (١٠١٤ـ١٠٣٧) درگذشته است (همانجا). از آثار او دیوان اشعارش ( آنسیکلوپدیای ادبیات و صنعت تاجیک ، همانجا) و مثنوی گلشن اشعار را که بر وزن شاهنامه در ستایش عبدالرحیم خان خانان سروده (نقوی ، همانجا) باید ذکر کرد.
مهمترین اثر او تذکرة مجمع الفضلاء است . این اثر که در بردارندة نام ، شرح زندگانی ، تاریخ وفات و نمونه ای از اشعار بیش از ٣٥٠ تن از شاعران فارسی گوی است ، به سه فصل با عنوان «فرقه » تقسیم شده است . در فرقة نخست نام نزدیک به صد تن از قدما و در فرقة دوم و سوم شرح حال شاعرانِ پس از جامی تا عصر مؤلف آمده است . بقایی دیده ها و شنیده های خود را، دربارة بیش از ٢٥٠ تن از شاعران معاصر یا نزدیک به عصر خویش ، در این تذکره جمع آوری کرده ، که مجموعة ارزشمندی شده است (حبیبی ، ص ٥٢٦، ٥٢٩ ـ ٥٣٠). نسخه های خطی مجمع الفضلاء بسیار نادر است . نسخه ای از این تذکره در دانشگاه لاهور نگهداری می شود (نقوی ، ص ١١٣). عبدالحّی حبیبی یک نسخة آن را در کابل دیده و به معرفی آن پرداخته است (ص ٥٢٥ ـ ٥٣٠(
منابع :
(١) آنسیکلوپدیا ساوِتی تاجیک ، ج ١، دوشنبه ١٩٧٨، ص ٣٩٢ (به خط سیریلی )؛
(٢) آنسیکلوپدیای ادبیات و صنعت تاجیک ، دوشنبه ١٩٨٩ (سیریلی )؛
(٣) عبدالحی حبیبی ، « ( دربارة ) مجمع الفضلاء محمدعارف بقایی »، راهنمای کتاب ، سال سوم ، ش ٤ (آبان ١٣٣٩)؛
(٤) حسین جعفر حلیم ، شرح احوال و آثار عبدالرّحیم خان خانان و خدمات او برای پیشرفت ادبیات فارسی ، اسلام آباد ١٣٧١ ش /١٩٩٢؛
(٥) عبدالرسول خیامپور، فرهنگ سخنوران ، تبریز ١٣٤٠ ش ؛
(٦) احمد گلچین معانی ، تاریخ تذکره های فارسی ، تهران ١٣٦٣ ش ، ج ٢، ص ١٥٤ ـ ١٥٨؛
(٧) سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٨) علیرضا نقوی ، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان ، تهران ١٣٤٣ ش ؛
(٩) Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum, Oxford ١٩٦٦, III, ١٠٨٦.
/ رحیم مسلمانیان قبادیانی /