دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢١٤٨
بهاءالدین خَرَقی (یا مروزی ) ، ابوبکر محمدبن احمدبن ابی بِشْر، مؤلف آثار نجومی . در دهکدة خَرَق در نزدیکی مرو به دنیا آمد، و ظاهراً زندگی علمی او در همان محل سپری شد و در ٥٣٣ در همانجا وفات یافت . نام او را گاه ابومحمد عبدالجبّاربن عبدالجبّاربن محمد ذکر کرده اند؛ و گاه او را با بهاءالدین ابومحمد خرقی ، فیلسوف و متخصص علوم ریاضی که بیهقی زندگینامة او را نوشته است ، یکی دانسته اند (ویدمان ، ١٩١٠، ص ٧٢ـ٧٣؛ همو، ١٩٧٠، ج ١، ص ٦٥٤ ـ ٦٥٥).
مهمترین اثر بهاءالدین دربارة نجوم ، جغرافیا و گاهشناسی ، منتهی الادراک فی تقاسیم الافلاک است (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٨٥٢). این اثر مشتمل بر سه «مقاله » است که نخستین آنها دربارة ترتیب افلاک است و نظریة ابوجعفر خازن * و ابن هیثم * را مبنی بر اینکه افلاک صلب سیّارات را به حرکت درمی آورند تأیید می کند. در این اثر خرقی مختصات ٨٣ ستاره و طول اوجهای سیارات را برای سال ١٤٤٤ اسکندرانی (مطابق با ١٩ ذیقعدة ٥٢٦ تا یکم ذیحجة ٥٢٧/ ١١٣٢ـ١١٣٣م ) عرضه کرده است (نالینو، ج ١، ص شصت و شش ـ شصت و هفت )، و اندازة متداول را نزد منجمان دورة اسلامی دربارة میل دایرة البروج (َ٣٥ ْ٢٣ دقیقه ؛ نالینو، ج ١، ص ١٥٩) و تقدیم اعتدالین (ْ١ در ٦٦ سال ؛ نالینو، ج ١، ص ٢٩٢) ذکر می کند. مقالة دوم به توصیف کرة زمین ، از جمله به محاسبة مطالع و طالعهای مایل محلی می پردازد. باب دوم آن که مبتنی بر اثر مفقود جیهانی است ، دربارة اقیانوسها و دریاهاست و متن آن ویرایش و به لاتین ترجمه و با آثار بَتّانی و ابن رُسته مقایسه شده است (نالینو، ج ١، ص ١٦٧ـ ١٧٥، ج ٢، ص بیست و سه ). بخشی از این مقاله که دربارة مسیر خط استوای زمینی و «قُبّة الارض * » ( نقطه ای مفروض بر روی زمین محل برخورد خط استوا با نصف النهاری که ربع مسکون را به دو نیمة مساوی تقسیم می نموده است رجوع کنید به حسن زاده آملی ، ج ١، ص ٢٠٠ـ ٢٠٧ ) است ، ویرایش و به فرانسه ترجمه شده است (فران ، ص ٤ـ٦، ١٧ـ٢٠). سومین و آخرین مقاله دربارة گاهشناسی است (نالینو، ج ١، ص ٢٤٥)، و مفاهیمِ احکام نجومیِ قِرانِ مشتری ـ زحل و دورها ( ی سیارات ) را نیز شرح می دهد. مقدمة کتاب منتهی الادراک به آلمانی ترجمه شده است (ویدمان و کُهل ، ص ٢٠٥ـ ٢٠٩؛ ویدمان ، ١٩٧٠، ج ٢، ٦٣٠ـ٦٣٤).
خرقی خلاصه ای از منتهی الادراک را در دو «مقاله » تدوین کرد و آن را التبصرة فی الهیئة نامید (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٣٨) و به ابوالحسین علی بن نصیرالدین ، وزیر سنجر، تقدیم کرد. مقدمة این اثر نیز به آلمانی ترجمه شده است (ویدمان و کهل ، ص ٢٠٩ـ٢١١؛ ویدمان ، ١٩٧٠، ج ٢، ص ٦٣٤ـ٦٣٦). تبصره ، چنانکه از تعداد فراوان نسخه های خطی بر جای ماندة آن برمی آید، بسیار موردتوجه بوده است . این امر را شرحهایی نیز که محمدبن مبارکشاه بخاری در ٧٣٣ (بروکلمان ، > ذیل < ، ج ١، ص ٨٦٣) و احمدبن عثمان جوزجانی (متوفی ٧٤٤) بر آن نوشته اند (سوتر ، ص ١٦٤) تأیید می کند.
منابع :
(١) ( مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٢) حسن حسن زاده آملی ، دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی ، قم ١٣٧٢ ش ) ؛
(٣) Carl Brockemann, Geschichte der arabischen litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٤) G. Ferrand, "Notes de gإographie orientale", Journal asiatique , ٢٠٢ (١٩٢٣), ١-٣٥;
(٥) C. A. Nallino, Al-Batta ¦n i ¦sive Albatenii Opus astronomicum , Milan ١٨٩٩-١٩٠٧;
(٦) H. Suter, Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke , Leipzig ١٩٠٠;
(٧) E. Wiedemann, Aufsجtze zur arabischen Wissenschaftsgeschichte , Hildesheim and New York ١٩٧٠, I, ٦٤١-٦٥٩, II, ٦٢٨-٦٣٦;
(٨) idem, "Einige Biographien nach al-Baihaq i ¦ ", Sitzungsberichte der Physikalisch-medizinischen Sozietجt in Erlangen , ٤٢ (١٩١٠), ٥٩-٧٧;
(٩) E. Wiedemann and K. Kohl, "Einleitung zu Werken von al Charaq ¦â ", Sitzungsberichte der Physikalisch-medizinischen Sozietجt in Erlangen , ٥٨-٥٩, ١٩٢٦-١٩٢٧, ٢٠٣-٢١١.
/ پینگری ( ایرانیکا ) /