دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٨٥
بحر موّاج ، تفسیر فارسی قرآن ، نوشتة قاضی شهاب الدین دولت آبادی (متوفی ٨٤٩). وی از شاگردان محمدبن احمد خواجگی و در زمان حکومت ابراهیم شاه شرقی (٨٠٣ ـ ٨٤٤)، قاضی القضات جونپورِ هند بود (سرور لاهوری ، ج ١، ص ٣٩٠ ـ ٣٩١؛ فرشته ، ج ٢، ص ٣٠٦). به گفتة برخی ، فتاوی ابراهیم شاهی هم از تألیفات اوست .
بحر مواج مشتمل بر سه جلد و دارای زبان و بیان خاصی است . دولت آبادی در این تفسیر وارد بحثهای لغوی و نحوی شده و به مسائل فقهی نیز توجه کرده است . در این تفسیر از تفسیر زاهدی ، مدارک التنزیل ، کشّاف ، تفسیر کبیر و تفسیر ابولیث سمرقندی استفاده شده است .
بحر مواج در ١٢٩٧ در لکهنو چاپ و منتشر شده ، ولی اکنون نایاب است . نسخه های خطی آن در کتابخانه های مولانا آزاد علیگره ، ایندیا آفیس (دیوان هند)، انجمن آسیایی بنگال ، آصفیة حیدرآباد و کتابخانة خدابخش در پتنه موجود است .
منابع :
(١) میرغلامعلی بن نوح آزاد بلگرامی ، مآثرالکرام ، آگره ١٣٢٨/ ١٩١٠، ج ١، ص ١٨٨ - ١٨٩؛
(٢) فقیر محمد جیلمی ، حدایق الحنفیه ، لکهنو ١٣٢٤/١٩٠٦، ص ٣١٩؛
(٣) غلام سرور لاهوری ، خزینة الاصفیاء ، لکهنو ١٨٧٣؛
(٤) سیداشرف جهانگیر سمنانی ، لطایف اشرفی ، دهلی ( بی تا. ) ، ج ٢، ص ١٠٦؛
(٥) عبدالحق بن سیف الدین عبدالحق دهلوی ، اخبارالاخیار ، دهلی ١٣٣٢/١٩١٤، ص ١٨٠ - ١٨١؛
(٦) محمدقاسم بن غلامعلی فرشته ، تاریخ فرشته ، لکهنو ( بی تا. ) ؛
(٧) محمد صدیق بن حسن قنوجی ، ابجد العلوم ، بهوپال ١٢٩٥، ص ٨٩٣؛
اطهر مبارک پوری ، دیارِ پورب مین علم اورعلما ، دهلی ١٩٧٩، ص ١٢١ ـ ٢١٠.
/ کبیر احمد جائسی /