بُوَیْطی ، ابویعقوب ، یوسف بن یحیی قرشی از فقها و محدثان عامه و جانشین شافعی . او که به ابن بویطی نیز معروف است ، به بُوَیْط ، قریه ای در مصر، منسوب بوده است (یاقوت حموی ، ج ١، ص ٥١٣؛ سمعانی ، ج ١، ص ٤١٦) و تاریخ ولادت او معلوم نیست . احادیث نبوی را از شافعی (متوفی ٢٠٤) و عبداللّه بن وهب فقیه مالکی (١٢٥ـ١٩٧) استماع کرد. ابواسماعیل ترمذی ، ابراهیم بن اسحاق حربی ، قاسم بن مغیره جوهری ، احمدبن منصور رمادی ، ابومحمد الدارمی ، ابوحاتم ، ربیع بن سلیمان و بعضی از محدثان دیگر نیز از وی روایت کرده اند (خطیب بغدادی ، ج ١٤، ص ٣٠؛ ابن ندیم ، ص ٢٦٦؛ ابن خلّکان ، ج ٧، ص ٦١؛ ذهبی ، ج ١٢، ص ٥٨ ـ٥٩). بویطی مصاحب شافعی بود و نزد او منزلت مهمی داشت . شافعی نظریات او را تأیید می کرد و گاهی پاسخ به مسائل را به وی ارجاع می داد و بویطی را زبان خود می دانست (ابن خلّکان ، ج ٧، ص ٦٣؛ ابن تغری بردی ، ج ٢، ص ٢٦٠ـ٢٦١). شافعی پس از ابتلا به مرضی که به مرگ او منجر شد، جلسات درس خود را به بویطی واگذار کرد و او را اعلم اصحاب و شاگردان خود خواند (ابن خلّکان ، همانجا؛ خطیب بغدادی ، ج ١٤، ص ٣٠٣). پس از فوت شافعی نیز بویطی جانشین او در درس و افتاء شد (ابن خلّکان ، همانجا؛ سُبکی ، ج ٢، ص ١٦٣؛ طاش کبری زاده ، ج ٢، ص ٢٧٩).

بویطی قائل به قِدَم قرآن بود. به همین سبب در دوران خلافت واثق بالله (٢٢٧ـ٢٣٢) از مصر به بغداد فراخوانده شد؛ اما با وجود زندان و شکنجه از عقیدة خود دست برنداشت تا در ٢٣١ یا ٢٣٢ در زندان درگذشت . اسنوی علت گرفتاری بویطی را سعایت ابن ابی اللیث قاضی حنفی مصر می داند (خطیب بغدادی ، ج ١٤، ص ٣٠٥؛ سبکی ، ج ٢، ص ١٦٥؛ سمعانی ، ج ١، ص ٤١٧؛ ذهبی ، ج ١٢، ص ٦٠؛ اسنوی ، ج ١، ص ٢٣).

از جملة آثار اوست : المختصرالکبیر ؛ المختصرالصغیر ؛ الفرایض (هر سه در فروع ). به گفتة عبادی شافعی و سبکی ، المختصر در نهایت زیبایی و به شیوة ابواب کتاب مبسوط تألیف شده است (ابن ندیم ، همانجا؛ سبکی ، ج ٢، ص ١٦٣؛ سزگین ، ج ١، جزء ٣، ص ١٩٢؛ بغدادی ، ج ٢، ستون ٥٤٩؛ زرکلی ، ج ٨، ص ٢٥٧). بعضی از محققان گردآوری آثار شافعی را که کتاب الامّ نامیده شده به بویطی نسبت می دهند، اما برخی دیگر آن را از آثار ربیع بن سلیمان (خدمتگزار و شاگرد شافعی ) دانسته اند (رجوع کنید به سزگین ، ج ١، جزء ٣، ص ١٨٤، ١٩١؛ غزّالی ، ج ٢، ص ٢٨٠). اثر دیگر بویطی کتابی در نحو است که کحّاله (ج ١٣، ص ٣٤٢) نام آن را النزّهة الذهبّیة و حاجی خلیفه (ج ٢، ستون ١٩٤٢) و بغدادی (همانجا)، النزهة الزهیّة نامیده اند.

منابع :
(١) ابن تغری بردی ، النّجوم الزاهرة فی ملوک مصر و قاهرة ، قاهره ( تاریخ مقدمه ١٣٨٣/١٩٦٣ ) ؛
(٢) ابن خلّکان ، وفیات الاعیان ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٩٦٨ـ١٩٧٧؛
(٣) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، چاپ رضا تجدّد، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٤) عبدالرحیم بن حسن اسنوی ، طبقات الشافعیة ، چاپ کمال یوسف حوت ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٥) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٦) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٧) احمدبن علی خطیب بغداد، تاریخ بغدادی ، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٧/١٩٩٧؛
(٨) محمدبن احمد ذهبی ، سیر اعلام النبلاء ، بیروت ١٤٠٢ـ١٤٠٩/ ١٩٨٢ـ ١٩٨٨؛
(٩) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(١٠) عبدالوهاب بن علی سبکی ، طبقات الشّافعیّة الکبری ، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ١٩٦٤ـ١٩٧٦؛
(١١) فؤاد سزگین ، تاریخ التراث العربی ، ج ١، جزء ٣، نقله الی العربیة محمود فهمی حجازی ، ریاض ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٢) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، چاپ عبدالله عمر بارودی ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(١٣) احمدبن مصطفی طاش کبری زاده ، مفتاح السعادة و مصباح السیادة ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(١٤) محمدبن محمد غزالی ، احیاء علوم الدین ، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(١٥) عمررضا کحّاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٦) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩.

/ داود الهامی /