تاریخ منتظم ناصری ، کتابی تاریخی به فارسی تألیف محمدحسن خان اعتمادالسلطنه * (صنیع الدوله )، مترجم و رئیس دارالطباعه و دارالترجمة ناصرالدین شاه . او این کتاب را بین سالهای ١٢٩٨ و ١٣٠٠ تألیف و به شاه تقدیم کرد. اهمیت کتاب در آن است که برای نخستین بار حاوی تاریخ عمومی جهان از هجرت پیامبر اسلام صلی اللّه علیه وآله وسلم تا آغاز دولت قاجاریه است که براساس تقسیم جغرافیایی جهان به چند قاره (آسیا، اروپا، افریقا و بعدها امریکا) تنظیم شده و از این حیث بی مانند بوده است . نظم سنواتی و اهدای آن به ناصرالدین شاه ، نام کتاب را برای آن فراهم آورده است (اعتمادالسلطنه ، ج ١، ص ١٩ـ٢٠؛ کسروی ، ص ١٦٤).

یکی از دلایل اعتمادالسلطنه برای تألیف تاریخ منتظم ناصری ، تأخیر وی در تألیف جلد پنجم مرآة البلدان به سبب فراهم نبودن اطلاعات صحیح از بعضی بلاد و قُرا بود، و علت مهمتر آنکه تا آن زمان کتابی به زبان فارسی در تاریخ مختصر و عمومی ایران و جهان که محدود به شرح سلطنت سلاطین و جنگ و صلح آنها نباشد، بلکه «هرگونه حوادث از قبیل تولد و ارتحال علما و اعیان ممالک ، اختراعات و انکشافات ...، بروز امراض عمومی ...، حتی بعضی از خسوف و کسوف » را شامل شود، نگاشته نشده بود (ج ١، ص ١٨ـ١٩، ج ٢، ص ١٢٠٩). اعتمادالسلطنه کتاب خود را در دو بخش و مجموعاً در سه جلد سامان داد، با این توضیح که «در ممالک اسلامیه ، از صدر اسلام تاکنون دو قسم فرمانروایی در کار بوده : یکی حکمرانی مذهبی به عنوان خلافت ، دیگری حکومت اسلامیه به اسم سلطنت ». بدین ترتیب بخش اول از هجرت پیامبر اکرم صلی اللّه علیه وآله وسلم تا زوال خلافت عباسیان (٦٥٦) و بخش دوم از استیلای هلاکوخان و طایفة مغول تا زمان مؤلف را شامل شده است (همان ، ج ١، ص ١٩ـ٢٠، ج ٣، ص ١٣١٨). مؤلف جلد دوم را با ذکر حوادث ١١٩٣ (سال درگذشت کریم خان زند) به پایان برده و توضیح داده است که به «اقتضای ادب و تکلیف چاکری » شرح سلطنت سلسلة قاجاریه را در ذیل «تواریخ دیگر» ننوشته و ازینرو جلد سوم را به سلسلة قاجار از زمان تأسیس تا ١٣٠٠ اختصاص داده است . بخش یا جلد اول کتاب ، به تصریح مؤلف (ج ١، ص ٤٤٤)، تا حوادث ٦٢٨ خلاصه و ترجمة الکامل فی التاریخ ابن اثیر است ، و پس از این تاریخ از منابع دیگر چون تاریخ ابوالفداء (همان ، ج ١، مقدمة رضوانی ، ص ٩، ١٢، ج ٢، ص ٥٩١) بهره برده است . وی همچنین برای ضبط صحیح اَعلام و تاریخها از وفیات الاعیان ابن خلّکان استفاده کرده است (همان ، ج ١، مقدمة رضوانی ، ص ١٠)، با اینهمه غلطهای نسخه های خطی به تاریخ منتظم ناصری نیز راه یافته است ؛
برای مثال اعلامی چون بَراءبن عازِب (در متن : براءبن غالب )، جزیرة رودِس (در متن : بُردُس )، عمارة بن شهاب (در متن : عماربن هشام ؛
همان ، ج ١، ص ٥١، ٥٧، ٦١). در بخش دوم ، شامل جلدهای دوم و سوم ، از کتابهایی چون تاریخ مغولِ نسوی ، مطلع سعدین ، حبیب السِیَر ، احسن التواریخ و عباسنامه استفاده شده است (همان ، ج ١، مقدمة رضوانی ، ص ١٠، ج ٢، ص ٦٧٦، پانویس ، ص ٦٨٠، ٩٦٣، پانویس ٢). علاوه بر این ، در جلد سوم کتاب منبع مهم مؤلف ناسخ التواریخ است (رجوع کنید به همان ، ج ٣، ص ١٥٨٧ـ١٥٨٩، پانویسها؛
در این جلد وی گزارش مختصری از تاریخ ایل قاجار تا به سلطنت رسیدن آقامحمدخان قاجار را آورده است ). علاوه بر این ، مؤلف برای نگارش تاریخ جهان به منابع فرانسوی (مثلاً رجوع کنید به همان ، ج ٢، ص ١٢١٠) مراجعه کرده است .

مؤلف در پایان هر سه جلد، تقویم همان سال را به چاپ رسانده و در پی آن جدولی از اسامی شاهان قاجار ترتیب داده که شامل سال تولد و مرگ و مدت سلطنت آنهاست و در ادامه ، گزارش «سلطنت عظمی » را شامل معرفی خانوادة سلطنت ، اسامی امرا، رؤسای طوایف ، اعیان ، خوانین و معاریف و ادارات دولتی ، مشتمل بر وزارت جنگ و ادارة پلیس و درب خانه و وزارت اعظم داخله و مالیه و عدلیه و خارجه و وزارت دربار اعظم و دارالشورای کبری و وزارت علوم ، وزارت فواید عامه و دارالترجمة مبارکة دولتی بتفصیل آورده که از فصول حایز اهمیت کتاب است (رجوع کنید به همان ، ج ١، ص ٤٩٥ـ٥٦٠، ج ٢، ص ١٢١٢ـ ١٣٠٢، ج ٣، ص ٢٠٥٦ـ٢١٤٦)، هرچند سکوت او در بارة برخی رجال بزرگ عصر قاجار، چون میرزا تقی خان امیرکبیر، و اقدامات و آثار مهم آنان تأمل برانگیز است (برای نمونه رجوع کنید به ج ٣، ص ١٧١٩، ١٧٢٨).

وجود پاره ای خطاهای تاریخی در کتاب از چشم منتقدان دور نمانده است (برای نمونه رجوع کنید به کسروی ، ص ١٦٤ـ١٦٥، که اشتباهات کتاب را در باب زمان شاه سلطان حسین و داستان افغانیان بررسی کرده است ؛
نیز رجوع کنید به اعتمادالسلطنه ، ج ٢، ص ٩٩٦ـ١٠١٤). خود او هم گاهی به اختلاف رأی مؤلفان یا خطای آنان اشاره کرده است (برای نمونه رجوع کنید به ج ٢، ص ١٠٣١، در بارة اختلاف نظر مورخان ایرانی ، از جمله صاحب تاریخ جهانگشای نادری ، با مؤلفان تواریخ فرنگ و تاریخ آل عثمان درخصوص سال خلع شدن طهماسب دوم صفوی و تأیید نظر مورخان ایرانی ؛
ج ٣، ص ١٤٣٧، در بارة اختلاف تاریخ قتل آقامحمدشاه قاجار). احتوای تاریخ منتظم ناصری بر برخی آثار منحصر به فرد (از جمله ، تاریخ افغانی تألیف شیخ عبدالنبی منشی بهبهانی رجوع کنید به همان ، ج ٢، ص ١٠٩٦ـ١١١١، و رساله ای منسوب به سیاحی اروپایی با عنوان عبرت نامه یا بصیرت نامه در شرح اسباب زوال دولت صفویه ، ترجمة عبدالرزاق بیگ ) و نیز تقویم تطبیقی هجری قمری و میلادی از سال یکم هجری تا ١٣٠٠ بر اعتبار کتاب افزوده است . اعتمادالسلطنه بر اهمیت کتاب خود از جهت تقویم تطبیقی که تا آن تاریخ در هیچیک از «کتب فارسی و عربی و فرانسة معتبر که به وضع منتظم ناصری تألیف شده » وجود نداشته ، واقف بوده است (رجوع کنید به ج ٢، ص ١٢١٠). این نکته نیز درخور ذکر است که به سبب مراجعة صنیع الدوله به منابع فرانسوی ، برخی نامهای جغرافیایی جهان اسلام با ضبط لاتینی در کتاب آمده است ، مانند «فِز» و «تولدو» و «کردو» به جای فاس و طلیطله و قرطبه (همان ، ج ١، مقدمة رضوانی ، ص ٩). اعضای دارالطباعه ــ از جمله آقامیرزاحسن ، معلم و مترجم عربی ، و میرزا محمدحسین ادیب ملقب به فروغی ــ در تألیف کتاب به صنیع الدوله کمک کرده اند (همان ، ج ١، ص ٥٥٥، مقدمة رضوانی ، ص ٨).

جلد اول تاریخ منتظم ناصری را حَسّون البُراقی به عربی برگردانده (آقابزرگ طهرانی ، ج ٢٣، ص ٤) و ژوکوفسکی نیز آن را به روسی ترجمه کرده است (قاسمی ، ص ٣٨٥). محمداسماعیل رضوانی (متوفی ١٣٧٥ش ) کتاب را بین سالهای ١٣٦٣ تا ١٣٦٧ش با مقدمه و دو فهرست اعلام به چاپ رسانده است .

منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، تاریخ منتظم ناصری ، چاپ محمداسماعیل رضوانی ، تهران ١٣٦٣ـ١٣٦٧ش ؛
(٣) فرید قاسمی ، مشاهیر مطبوعات ایران ، ج ١، محمدحسن اعتمادالسلطنه ، تهران ١٣٧٩ش ؛
(٤) احمد کسروی ، کاروند کسروی ، چاپ یحیی ذکاء، تهران ١٣٥٢ش .

/ منیژه ربیعی /