بهرام میرزا ، معزالدوله ، پسر دوم عباس میرزا نایب السلطنه . بهرام میرزا در ١٢٤٢ به حکومت خوی و سپس قراجه داغ منصوب شد و از این طریق به خدمت دولت قاجار درآمد. در حکومت خوی پیشکاریِ او را میرزا محمد تقی خان آشتیانی ملقب به قوام الدوله بر عهده داشت (هدایت ، ج ٩، ص ٦٧٢).

پس از حملة پاسکیویچ * به ایران در ١٢٤٢، عباس میرزا روانة ارومیه (اورمیه ) شد و بهرام میرزا را فرمان داد تا به همراه فافواج و توپخانة خوی در سلماس به او ملحق شود (همان ، ج ٩، ص ٦٧٧ـ ٦٧٨). او در ارومیه به خدمت نایب السلطنه درآمد و با آغاز مذاکرات صلح بین عباس میرزا و پاسکیویچ ، در دهخوارقان ، بهرام میرزا همراه میرزاتقی خان قوام الدوله و یوسف خان توپچی باشی و سواره نظام و پیاده و هزار سوار کرمانی و دو فوج افشار، به دستور عباس میرزا در کنار رود چَغاتو اردو زد (همان ، ج ٩، ص ٦٨٢).

هنگام لشکرکشی عباس میرزا به خراسان در ١٢٤٧، بهرام میرزا از حکومت قراجه داغ استعفا داد و به دیدار پدر در خراسان رفت و پس از همراهی با عباس میرزا در نبرد قلعة چناران ، به قصد زیارت مشهد رضوی به آن شهر رفت (همان ، ج ١٠، ص ٥ ـ٦، ١٥؛ سپهر، ج ٢، ص ٩٧).

در ١٢٥٠ بهرام میرزا به همراه محمد میرزا ولیعهد در آذربایجان بود (سپهر، ج ٢، ص ٢٠٠؛ بامداد، ج ١، ص ١٩٢ـ ١٩٣) و پس از به سلطنت رسیدن محمدشاه به اشاره قائم مقام به جای محمدحسین میرزا حشمت الدوله به حکومت کردستان و کرمانشاه منصوب شد (سپهر، همانجا؛ هدایت ، ج ١٠، ص ١٥٢ـ١٥٣؛ صدیق الممالک ، ص ٧٠). پیشکاری بهرام میرزا در این منصب باز هم با قوام الدوله آشتیانی بود (سپهر، همانجا؛ بامداد، ج ١، ص ١٩٣).

بهرام میرزا در همان سال قشونی به سنندج گسیل داشت و پس از آن نصرالله میرزا والی لرستان و برادر حشمت الدوله را برای برقراری نظم به خوزستان نزد اسدالله میرزا فرستاد. سپس از مرکز مجدداً برای او فرمان حکومت رسید، و او فرهادمیرزا برادر خود را به حکومت خرم آباد و لرستان فرستاد (هدایت ، ج ١٠، ص ١٦٩، ١٨٣ـ ١٨٥). با عزل قائم مقام و صدارت حاج میرزا آقاسی در ١٢٥١، نیابت بهرام میرزا بر عهدة میرزا موسی نایب رشتی قرار گرفت و قوام الدوله به تهران احضار شد (همان ، ج ١٠، ص ١٦٩؛ سپهر، ج ٢، ص ٢٥٤).

در لرستان ، قبایل لر همواره موجبات نگرانی حاکمان آن منطقه را فراهم می کردند و با حرکات ایذایی آنان امنیت منطقه مختل بود. به قول هدایت ، بهرام میرزا عملاً قادر به سرکوب آنان بود (ج ١٠، ص ١٨٣ـ ١٨٥) اما مسعود میرزا ظلّالسلطان از غارت ایل سگوند و بی احترامیهای رئیس طایفة فیلی ، والی پشتکوه ، به بهرام میرزا خبر داده است (ج ٢، ص ٥٧٦ ـ٥٧٧). عاقبت بهرام میرزا با کمک یاور (سرگرد) هنری راولینسن با افواج کلهر و گوران که راولینسن آنان را تعلیم داده بود توانست لرها را سرکوب کند. آنها ابتدا به سوی خوزستان حرکت کردند و در میان راه شفیع خان بختیاری از جانب محمدتقی خان کنورسی بختیاری اظهار انقیاد کرد و قرار شد محمدتقی خان بختیاری در شوشتر به حلقة ملتزمین رکاب در آید. اما او تمرد کرد و هنگامی که بهرام میرزا و فضل الله آقا سرتیپ توپخانه و راولینسن به همراه سواران به استحکامات او رسیدند، محمد تقی خان تسلیم شد. پس از آن ، بهرام میرزا اعراب بنی لام * را که مردم شوشتر را غارت می کردند، سرکوب و شیخ آنها را معزول کرد (واتسون ، ص ٢٦٩؛ هدایت ، ج ١٠، ص ١٨٣ـ١٨٥؛ سپهر، ج ٢، ص ٢٥٥). بهرام میرزا پل شوشتر را تعمیر کرد و در پی انتظام خوزستان و لرستان ، سپاه و توپخانه را به کرمانشاه فرستاد و به خرم آباد رفت . چون محمدشاه به سمت ترکمانان حرکت کرد، او فوج گوران را به همراه راولینسن به دارالخلافه روانه کرد (هدایت ، همانجا). در ١٢٥٢ او را، به دلیل نارضایتی مردم کرمانشاه ، از حکومت عزل کردند (بامداد، همانجا).

در ١٢٦٤، در فارس تاتها و قشقاییها شورش کردند و بهرام میرزا به امر ناصرالدین شاه به همراه محمدعلی خان قشقایی و پیشکاری میرزا فضل الله نصیرالملک علی آبادی با یکصد سوار به فرمانفرمایی فارس رفت و فتنه را فرونشاند (هدایت ، ج ١٠، ص ٣٦٤ـ٣٦٥؛ صدیق الممالک ، ص ١٠٠). او تا ١٢٦٦ در فارس حاکم بود. در دورة حکومتش ، امیرکبیر از او خواست که در نظارت بر کشتیها و مسئلة برده فروشی دقت کند و در این زمینه با انگلیسیها حسن سلوک داشته باشد (آدمیت ، ص ٤٦٩، ٥٢٢).

هنگام سفر ناصرالدین شاه به اصفهان ، بهرام میرزا نایب الحکومة تهران ، با پیشکاری عزیزخان آجودان باشی شد و با نُه فوج سرباز مأمور ادارة دارالخلافه گردید (خورموجی ، ص ٩٧؛ هدایت ، ج ١٠، ص ٤٨٧ـ ٤٨٨).

در ١٢٧٥ ـ١٢٧٧، بهرام میرزا، با پیشکاری عزیزخان مکری ، سردار کل آذربایجان بود. در ١٢٨٢ رئیس مجلس تحقیق دیوان نظام (ادارة دادرسی ارتش ) شد. در ١٢٨٥ـ١٢٨٧ به جای برادرش حمزه میرزا حشمت الدوله ، با پیشکاری میرزا زکی مستوفی تفرشی ، حکمران خوزستان و لرستان بود. در ١٢٨٩ـ ١٢٩٠ به حکومت مازندران رسید و بار دیگر در ١٢٩٢ـ١٢٩٣ به جای حمزه میرزا به حکومت خوزستان و لرستان گماشته شد. در ١٢٩٥، پس از علیرضاخان عضدالملک ، وزارت عدلیه را برعهده گرفت (بامداد، ج ١، ص ١٩٤ـ ١٩٥).

بهرام میرزا، که نزد معلمین انگلیسی درس خوانده بود و مدتی رئیس توپخانه و قورخانة آذربایجان بود، کتابی به نام نظام ناصری نوشت که در ١٢٦٧ به چاپ رسید. این کتاب اولین نوشتة فارسی در فن نظام است که موافق قاعده و به دقت تألیف شده است (آدمیت ، ص ٢٩٢ـ٣٨٢).

هنگام بنای دارالفنون ، بهرام میرزا به کار عمارت آن رسیدگی می کرد و زمانی که قصر گلستان مرمت می شد، او بناهایی بر آن افزود (همان ، ص ٣٤٤، ٣٥٥)، لیکن به قول ظلّالسلطان (ج ٢، ص ٦٠٦) او در آبادی لرستان اقدامی نکرد. بهرام میرزا در ١٢٩٩ درگذشت و در آستانة حضرت عبدالعظیم در شهر ری به خاک سپرده شد (صدیق الممالک ، ص ٢٢٨؛ افضل الملک ، ص ٢٤٥).

منابع :
(١) فریدون آدمیت ، امیرکبیر و ایران ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
غلامحسین بن مهدی افضل الملک ، افضل التواریخ ، چاپ منصوره اتحادیه

(٢) و سیروس سعدوندیان ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٣) مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤هجری ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٤) محمد جعفربن محمدعلی خورموجی ، حقایق الاخبار ناصری ، چاپ حسین خدیوجم ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٥) محمدتقی سپهر، ناسخ التواریخ : سلاطین قاجاریه ، چاپ محمدباقر بهبودی ، تهران ١٣٤٤ـ١٣٤٥ ش ؛
(٦) ابراهیم بن اسدالله صدیق الممالک ، منتخب التواریخ ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٧) مسعود میرزا بن ناصر ظل السلطان ، خاطرات ظل السلطان ، چاپ حسین خدیوجم ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٨) رابرت گرانت واتسون ، تاریخ ایران از ابتدای قرن نوزدهم تا سال ١٨٥٨ ، ترجمة ع .وحید مازندرانی ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(٩) رضاقلی بن محمد هادی هدایت ، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری ، در میرخواند، تاریخ روضة الصفا ، ج ٨ ـ١٠، تهران ١٣٣٩ ش .

/ منیژه ربیعی /