دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٧٤٤
حامد بیسارانى ، ملقب به كاتبالاسرار، عارف و فقیه شافعى و شاعر كُرد. او بین سالهاى ١٢٢٥ تا ١٢٣٠ در روستاى بیساران (در حوالى سنندج) یا در قریه كَكْلیآوا به دنیا آمد و پس از فراگیرى مقدمات علوم دینى و ادبى نزد پدرش، ملاعلى، براى ادامه تحصیل به سنندج و دیگر شهرهاى كردستان سفر كرد و اجازه تدریس گرفت (رجوع کنید بهمدرّس، ص ١٤٧ـ١٤٨؛ مردوخ روحانى، ج ١، ص٤٥٠ـ٤٥١).
حامد بیسارانى تحت ارشاد محمدصدیق نقشبندى، از خلفاى خالدِ شهرزورى، به طریقت مجددیه* نقشبندیه روى آورد و بعد از درگذشت وى به خدمت شیخعثمان سراجالدین پیوست (رجوع کنید به حامد بیسارانى، گ ٦ـ٨) و پس از چندى سلوك، شیخ او را با لقب كاتبالاسرار، منشى مخصوص خود كرد (مدرّس، ص ١٤٨؛ مردوخ روحانى، ج ١، ص ٤٥٢). شیخ عثمان در زمان اقامتش در خانقاه مولانا خالد (ح ١٢٥٠ـ١٢٦٠) در سلیمانیه، ملاحامد را به همراه داشت (مدرّس، همانجا).
حامد بیسارانى، افزون بر استادش، از افكار خالد نقشبندى* و شیخاحمد سرهندى*، نیز تأثیر پذیرفته و به عرفان مولوى* و ابنعربى* توجهى ویژه داشته است. او پس از مرگ شیخعثمان (١٢٨٣)، در خدمت فرزندان وى باقى ماند تا اینكه، احتمالاً در ١٣١٢، در بیاره درگذشت (مدرّس، ص ١٤٩).
حامد بیسارانى به استنساخ كتابها (رجوع کنید به حامد بیسارانى، گ ٢ـ٣؛ مدرّس، ص ١٤٨؛ حیرت سجادى، ص ٢١٦)، تدریس و وعظ میپرداخت و شعر هم میسرود (رجوع کنید به حامد بیسارانى، گ ٢٤١ـ٢٤٢؛ مدرّس، ص ١٤٨ـ١٤٩؛ مردوخ روحانى، ج ١، ص ٤٢٦، ٤٥١ـ٤٥٢). آثار او عبارتاند از: ١) شرح مثنوى مولوى، در سه جلد، كه آن را در ١٢٨١ به پایان برده و در آن از جواهرالاسرار و زواهر الانوار تاجالدین حسین خوارزمى* تأثیر پذیرفته است (براى نسخههاى آن رجوع کنید به مدرّس، ص ١٤٨). ٢) ریاض المشتاقین، به فارسى، در مناقب مولانا خالد شهرزورى و شیخعثمان سراجالدین و شیخاحمد سرهندى، مشتمل بر مقدمه و سه روضه و خاتمه. حامد بیسارانى این اثر را با اجازه شیخعثمان نگاشته است (رجوع کنید به گ ٥). ٣) عقیده ایمان و اسلام، منظومهاى به كُردى اورامانى كه عبدالكریم مدرّس آن را به كُردى سورانى ترجمه و منتشر كرده است (مدرّس، همانجا؛ مردوخ روحانى، ج ١، ص ٤٥٣). ٤) شرح منظومه ابنرسلان، به فارسى، در فقه و عقاید. ٥) حواشى بر منظومه گلشن راز شبسترى، به فارسى. ٦) شرح منظومه الزبّدة، به فارسى، در فقه شافعى. ٧) شرح منظومه رَفْع الخفا فى شرح ذات الشفاء، اثر حاج سردشتى هزارمیردى، در سیرت پیامبر اكرم، به فارسى (رجوع کنید به مدرّس؛ مردوخ روحانى، همانجاها).
منابع :
(١) حامد بیسارانى، ریاضالمشتاقین، نسخه عكسى كتابخانه بنیاد دایرةالمعارف اسلامى، ش ٣٤٥٦٦؛
(٢) عبدالحمید حیرت سجادى، شاعران كرد پارسیگوى، تهران ١٣٧٥ش؛
(٣) عبدالكریم مدرس، علماؤنا فى خدمةالعلم و الدین، چاپ محمدعلى قرهداغى، بغداد ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٤) بابا مردوخ روحانى، تاریخ مشاهیركرد، ج ١، تهران ١٣٦٤ش.
/ نادر كریمیان سردشتى /