جایِزان ، بخش و شهری در شهرستان امیدیه ، در استان خوزستان .

١) بخش جایزان ، به مرکزیت شهر جایزان ، واقع در جنوب شرقی استان خوزستان . از شمال به بخش مرکزی شهرستان رامهرمز، از مشرق به بخش بَهْمَئی استان کهگیلویه و بویراحمد، از جنوب شرقی به بخش مرکزی شهرستان بهبهان ، از جنوب به بخش آغاجاری شهرستان بهبهان ، از جنوب غربی به بخش مرکزی شهرستان امیدیه و از مغرب به بخش رامشیر شهرستان رامهرمز محدود می شود و مشتمل است بر دهستانهای جایزان (به مرکزیت جایزان ) و جولَکی (به مرکزیت آبادی جولَکی ) و مجموعاً ٥٧ آبادی (سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان خوزستان ، ص ٤٠). بخش جایزان بیشتر در دشت واقع شده و ارتفاع اکثر نقاط آن کمتر از ٢٥٠ متر است ( رجوع کنید به فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٩١، ص ١٢، ٢٦، ٨٤ ـ ٨٥، ١٧٩، ٢٤٩ـ٢٥٠). رودهای مارون * و بابااحمد در این بخش جاری اند (افشین ، ج ١، ص ١٠٥، ١٦٧؛ جعفری ، ج ٢، ص ١١٨). رود دائمی بابااحمد، با نام تنگ نایب ، از ارتفاع هشتصد متری دامنة کوه مَقَر، در ٤٥ کیلومتری جنوب شرقی رامهرمز، سرچشمه می گیرد و پس از پیوستن ریزابة دیگری به آن ، به رود بابااحمد تغییر نام می دهد. این رود ــ که مسیر کلی اش ابتدا جنوبی و سپس غربی است ــ ٤٥ کیلومتر طول دارد و در ارتفاع ١٥٠ متری در کنار روستای کَرْفَنْجِ بالا به رود مارون می پیوندد (جعفری ، همانجا). سد انحرافی مارون ، واقع در این بخش ، هفت هزار هکتار از زمینهای بخش را آبیاری می کند (سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان خوزستان ، ص ٤١٦).

این بخش از گیا دارای درختان کُنار، گز، بید، زبان گنجشک ، سدر و اکالیپتوس و گیاهانی مانند گل گاوزبان ، گل زرد، نعناع ، پونه ، و گیاهان علوفه ای است . از زیا شغال ، گرگ ، روباه ، خرگوش و کبک در این بخش زندگی می کنند. آب و هوای این بخش گرم و خشک است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٩١، ص ١٢، ٢٦ و جاهای دیگر).

رزم آرا در حدود ١٣٣٠ ش جایزان را دهستان و آبادی ای در بخش رامهرمز شهرستان اهواز از استان خوزستان (جزو استان ششم )، دارای دَه آبادی و ١٠٠ ، ١ تن سکنه ذکر کرده است ( رجوع کنید بهج ٦، ص ٩٨ـ٩٩). در کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور (چاپ ١٣٢٩ ش )، از دهستان جایزان با سیزده دِه یاد شده است که تعدادی از آنها در دشت و تعدادی در دامنة کوه بودند (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، ج ٢، ص ٢٠٧ـ ٢٠٨، ٢١٠). امام شوشتری در ١٢٣١ از آن به عنوان دهات رامهرمز نام برده است ( رجوع کنید به ص ٢٠٥). جایزان در ١٣٥٥ ش ، جزو دهستانهای تابعة بخش حومة شهرستان رامهرمز بود ( رجوع کنید بهایران . وزارت کشور، ص ١٣). در ١٣٦٥ ش ، بر اساس مصوبة شمارة ٥٣/٥/١/١١٥٢١ مورخ ١٦ اسفند ١٣٦٥، دهستان جایزان (به مرکزیت روستای جایزان ) مشتمل بر ٢٦ روستا، جزو شهرستان رامهرمز استان خوزستان شد (ایران . قوانین

و احکام ، ١٣٧٠ ش ، ص ٦٩٧). با تبدیل بخش امیدیه به شهرستان امیدیه ، جایزان (به موجب مصوبة شمارة ٧٦٩٩/ ت ١٦٨٧٧ ک مورخ ١٧ مهر ١٣٧٥) به عنوان بخش ، با دو دهستان جایزان و جولکی مشتمل بر ٣٢ روستا، یک مزرعه و ٢٤ مکان (نقاطی که روستا نیستند و بیشتر محل فعالیتهای غیرکشاورزی اند)، در ترکیب شهرستان امیدیه قرار گرفت (ایران . قوانین و احکام ، ١٣٧٦ ش ، ص ٥٧٩؛ سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان خوزستان ، ص ٤٠). جمعیت آن طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٠٧١ ، ١٢ تن بود (مرکز آمار ایران ، ١٣٧٦ ش ، ص ١٨).

بیشتر اهالی بخش جایزان به کشاورزی ، باغداری ، دامداری و پیشه وری اشتغال دارند. کشاورزی به دو صورت آبی

و دیم است . در کشاورزی آبی ، اراضی با آب رودخانه و

چاههای عمیق آبیاری می شوند و آب آشامیدنی مردم از چاههای عمیق تأمین می گردد. محصولات عمدة زراعی

آن ، گندم ، جو، برنج ، کنجد، باقلا، یونجه ، شبدر و خرماست .

این بخش دارای ذخایر نفتی است که نفتِ آن استخراج

می گردد (رزم آرا، ج ٦، ص ٩٨؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، همانجاها).

اهالی بخش از طوایف بهمئی ، بهبهانی ، سادات ، آغاجاری ، درویش و عرب زیدونی هستند. آنان شیعة دوازده امامی اند و به زبانهای فارسی (به گویش لری ) و ترکی و عربی تکلم می کنند (رزم آرا، ج ٦، ص ٩٨ـ٩٩، ١٠٢،٢١٠؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٩١، ص ٢٦، ٨٤ ـ ٨٥، ١٧٩).

در بخش جایزان زیارتگاهی به نام امام رضا، با گنبدی ساده و کوتاه ، وجود دارد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٩١، ص ٢٦؛ اقتداری ، ص ٦٨٢). قلعة خلیلی جایزان (به ابعاد ٧٥*٦٥ متر) با چهار برج و سردر ورودی عریض و دروازه ، در ابتدای آبادی خلیلی قرار دارد. در اواخر دورة قاجار، محمدعلی خان خلیلی ، از طایفة بهمئی گرمسیری کهگیلویه ، این قلعه را از خشت و گل بنا کرد (اقتداری ، همانجا).

راههای اصلی آغاجاری ـ رامهرمز و بهبهان ـ رامهرمز از این بخش می گذرد. دِهِ جایزان کهنه ، واقع در بخش جایزان ، در ارتفاع حدود ١٤٠ متری در دشتی گرم و خشک در ٦٣ کیلومتری شمال غربی بهبهان و مغرب رود مارون واقع است ( رجوع کنید به امام شوشتری ، همانجا؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٩١، ص ٨٥؛ جعفری ، ج ٣، ص ٣٢٧).

٢) شهر جایزان . در ارتفاع ١٥٠ متری از سطح دریا، در دشتی در شمال این بخش و در حدود ١٣٠ کیلومتری شهر اهواز قرار دارد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٩١، ص ٨٤؛ جعفری ، همانجا).

رودخانة مارون در مغرب شهر جایزان جاری است که زمینهای پیرامون آن را آبیاری می کند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، همانجا). حداکثر دمای آن در تابستان ْ٥٠، حداقل آن در زمستان ْ٥ر٣ -، و مقدار بارش سالانة آن ٥ر٣٤٠ میلیمتر است ( سازمان هواشناسی کشور ،ص ٤٦). جایزان به موجب تصویبنامة هیئت وزیران در ١٢ خرداد ١٣٧٩ (شمارة مصوبة ٩٩١٢/ ت ٢١٢٩٥ ک ) به شهر تبدیل شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی ، ١٣٨٢ ش ب ، ذیل «استان خوزستان »).

این شهر در مسیر بهبهان ـ رامهرمز قرار دارد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ؛ جعفری ، همانجاها). مزرعة سولکی در جنوب غربی این شهر قرار دارد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٩١، ص ٨٤ ـ ٨٥).

شهر جایزان ، طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٨٤٣ ، ١ تن جمعیت داشته و دارای ٣٢٨ خانوار بوده است (مرکز آمار ایران ، ١٣٧٦ ش ، همانجا).

از پیشینة شهر جایزان اطلاع چندانی در دست نیست . محمدحسن خان اعتمادالسلطنه (متوفی شوال ١٣١٣؛ ج ٤، ص ١٩٠٠) فاصلة جایزان ـ باشْتْ را ٢٦ فرسنگ (هر فرسنگ معادل شش کیلومتر) ذکر کرده است .

منابع :
(١) اطلس راههای ایران ، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٨١ ش ؛
(٢) اعتمادالسلطنه ؛
(٣) یداللّه افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٤) احمد اقتداری ، خوزستان و کهگیلویه و ممسنی : جغرافیای تاریخی و آثار باستانی ، تهران ١٣٥٩ ش ؛
(٥) محمدعلی امام شوشتری ، تاریخ جغرافیائی خوزستان ، تهران ١٣٣١ ش ؛
(٦) ایران . قوانین و احکام ، مجموعة قوانین سال ١٣٧٥ ، تهران : روزنامة رسمی کشور، ١٣٧٦ ش ؛
(٧) همو، مجموعة قوانین و مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال ١٣٦٩ ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٨) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٩) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور ، ج ٢، تهران ١٣٢٩ ش ؛
(١٠) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة اسامی عناصر و واحدهای تقسیماتی ( به همراه مراکز )، تهران ١٣٨٢ ش الف ؛
(١١) همو، نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شمارة مصوبات آن ، تهران ١٣٨٢ ش ب ؛
(١٢) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ ش ؛
(١٣) رزم آرا؛
سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان خوزستان ،

(١٤) آمارنامة استان خوزستان سال ١٣٧٩ ، تهران ١٣٨٠ ش ؛
(١٥) سازمان هواشناسی کشور، سالنامة آماری هواشناسی : ٧٦ـ ١٣٧٥ ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(١٦) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٩١: بهبهان ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧٠ ش ؛
(١٧) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان خوزستان ، شهرستان رامهرمز ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٨) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة بخشهای کشور، کل کشور، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(١٩) نقشة تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٢:١، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٩ ش ؛
(٢٠) نقشة کشور جمهوری اسلامی ایران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٠٠٠ ، ١:١، تهران : ادارة جغرافیائی ارتش ، ١٣٦٦ ش .

/ علی اکبر نجفی کانی /