حُلَل‌المَوْشِيَّة ، (نام كامل آن: الحلل‌الموشيَّة فى ذكر الأخبار المراكشيَّة)، كتابى به عربى درباره تاريخ شهر مراكش، مغرب و اندلس، از نويسنده‌اى ناشناخته.

الحلل‌الموشية (جامه‌هاى نگارين) به ‌رغم حجم اندك، دربردارنده مطالب تاريخى ارزنده‌اى درباره دولتهاى مرابطون، موحدون و مرينيان در مغرب و اندلس است. نويسنده در آغاز (ص ١٢) و پايان كتاب (ص ١٨٧ـ١٩٠) سلطان غنى‌باللّه (حك : ٧٥٥ـ٧٦٠، ٧٦٣ـ٧٩٣)، از فرمانروايان بنونصر*، را ستوده است و همين مطلب، اين ظن را تقويت مى‌كند كه وى اندلسى بوده و در دربار اين سلطان مقام مهمى داشته است (رجوع کنید به فاطمه محمد محجوب، ذيل مادّه؛ عطبه، ص ٢١٦). تأليف اين كتاب به تشويق و دستور سلطان غنى صورت گرفت (الحلل‌الموشية، ص ١٢، مقدمه زكار و زمامه، ص ٨). پناهندگى لسان‌الدين ابن‌خطيب، وزير غنى‌باللّه، به دربار مرينيان مغرب و خوددارى ايشان از بازپس دادن او، خشم غنى‌باللّه را برانگيخت كه دخالت وى را در امور مغرب، حتى پس از قتل لسان‌الدين در ٧٧٦ (رجوع کنید به ابن‌خلدون، ج ٧، ص ٤٥٢ـ٤٥٣؛ ناصرى، ج ٤، ص ٢٦٣ـ٢٧٠)، در پى‌داشت، به گونه‌اى كه غنى‌باللّه كوشيد به دو دستگيها و فتنه‌هاى داخلى در مغرب دامن زند. به نظر مصححانِ كتاب، تأليف الحلل‌الموشية نيز به همين منظور بوده است، اما معلوم نيست غنى‌باللّه چگونه مى‌خواسته است با بهره‌بردارى از اين كتاب، به اهداف خويش دست يابد (رجوع کنید به الحلل‌الموشية، مقدمه، ص ٦ـ٨). هنگام تأليف كتاب (٧٨٣)، شهر مراكش در محاصره لشكريان احمدبن أبى‌سالم مرينى بود و سرانجام، با كشته‌شدن رقيب او عبدالرحمان‌بن على مرينى، كه با تحريك و حمايت غنى به حكومت مراكش دست يافته بود، شهر پس از نُه ماه محاصره، گشوده شد (همانجا).

نويسنده كتاب كه نمى‌خواسته در مناقشه‌هاى سياسى دخالت كند (رجوع کنید به همان مقدمه، ص ٨)، احتمالا به سبب مشكلاتى، نام خويش را به عنوان مؤلف پنهان كرده است (رجوع کنید به عطبه، همانجا).

برخى، همچون ناشران چاپِ نخست كتاب (رجوع کنید به ادامه مقاله)، لسان‌الدين ابن‌خطيب را نويسنده آن دانسته‌اند و مقدمه استوار و اديبانه كتاب نيز اين نظر را تقويت كرده است (رجوع کنید به مكى، ص ٢٦ـ٢٧؛ بروكلمان، >ذيل<، ج ٢، ص ٣٤٢). در نسخه پاريس و نسخه‌اى كه در اختيار خاورشناس اسپانيايى، گايانگوس، قرار داشته، ابن بطوطه (متوفى ٧٧٨) نويسنده الحلل‌الموشية دانسته شده است، اما با توجه به اينكه نويسنده تاريخ تأليف را ٧٨٣ ثبت كرده (رجوع کنید به الحلل‌الموشية، ص ١٨١) و نيز با توجه به مطالبى از كتاب كه مشتمل بر حوادث سالهاى پس از درگذشت لسان‌الدين و ابن‌بطوطه است، اين ادعاها مردود است (مكى، ص ٢٥، ٢٧). گايانگوس نيز اذعان داشته كه پذيرش اينكه ابن‌بطوطه نويسنده الحلل‌الموشيه بوده، بسيار دشوار است (مَقَّرى، ج ١، پيشگفتار، ص XXI؛ نيز رجوع کنید به مكى، ص ٢٥).

عَلوش، پژوهشگر يهودى مغربى، در مقدمه چاپ دوم كتاب، براساس گفته دو تن از مورخان متأخر، مؤلف كتاب را ابوعبداللّه محمدبن ابى‌العلاءبن‌سِماك مالِقى دانسته است. اين دو مورخ عبارت‌اند از: ابوالربيع سليمان حوات (متوفى ١٢٣١)، مؤلف مغربى كتاب الروضة ‌المقصودة و الحلل الممدودة فى مآثر بنى سودة (ج ٢، ص٤٩٦٠)، و ابوعبداللّه محمدبن محمد مشهور به ابن‌موقِّت (متوفى ١٣٦٩)، كه در ميان منابع كتاب خويش، السعادة الأبدية فى‌التعريف بمشاهير الحضرة المراكشية (ج ٢، ص ٥٢٠)، ابن‌سماك مالقى را مؤلف الحلل‌الموشية خوانده است. ابن موقت به منبع مورد استفاده‌اش اشاره‌اى نكرده است و احتمال دارد از نسخه‌هاى خطى ديگرى آگاهى داشته كه تاكنون به دست محققان نرسيده است (رجوع کنید به مكى، ص ٢٧ـ٢٨).

هدف از تأليف الحلل‌الموشيه، به نوشته مؤلف آن در مقدمه (ص ١٢ـ١٣)، بررسى تاريخ شهر مراكش از بدو تأسيس تا زمان مؤلف است. در اين كتاب، به اجمال، از سبب تأسيس شهر مراكش و بانى آن و گاه از برخى رويدادهاى سياسى، نظامى و عمرانى مربوط به شهر سخن رفته است (براى نمونه رجوع کنید به ص ١٥ـ١٦، ٩٧، ١١٤، و جاهاى ديگر). بيشتر مطالب آن، تاريخى و راجع به سلسله‌هاى پيش‌گفته و بدون ارتباط با عنوان كتاب‌اند. الحلل‌الموشية مانند ديگر تواريخِ محلى نيست و به‌ندرت درباره بناهايى چون قصر، بازار، مسجد، حمام و محلات يا شخصيتهاى ممتاز آگاهى به دست مى‌دهد (رجوع کنید به الحلل‌الموشية، همان مقدمه، ص ٤). تبويب مطالب كتاب براساس دوران حكمرانى اميران هر سلسله است كه ذيل هر يك، نام و القاب او و اسامى پسران و وزيران، محدوده فرمانروايى و رويدادهاى پراهميت و به‌ويژه لشكركشى از مغرب به اندلس، و در پايان، گاه سيره وى ثبت شده است (رجوع کنید به ص ٢٤، ٨١، ٨٥، ١٣٧). برخى از مهم‌ترين عناوين كتاب، به ترتيب، عبارت‌اند از: سبب و تاريخ ساخت شهر مراكش (رجوع کنید به ص ١٥ـ١٦)، دليل قيام مرابطون (ص ١٧ـ٢٣)، ظهور شيخ عبداللّه‌بن ياسين (ص ٢٠)، امارت يوسف‌بن تاشفين (ص ٢٤ـ ٢٧، ٨١ـ٨٣)، فتوحات و جنگهاى امير مرابطون (ص ٢٧ـ٣٧)، نبرد مشهور زَلّامة (ص ٦٢ـ٦٦)، چهار لشكركشى اميرِ مرابطون به اندلس (ص ٣٨ـ٨٠)، ويژگيهاى اميرالمسلمين تاشفين على‌بن يوسف و لشكركشيهاى او به اندلس (ص ٨٤ـ٨٦)، ظهور ابوعبداللّه محمدبن تُومَرْت ملقب به المهدى و فعاليتهايش (ص ١٠٠ـ ١١٢)، جنگهاى مرابطون با موحدون و محاصره مراكش (ص ١١٢ـ١١٥)، ذكر حوادث دوره تاشفين‌بن على‌بن يوسف (ص ١٢١ـ١٣٤) و ابراهيم‌بن تاشفين (ص ١٣٥ـ١٤٢)، ويژگيهاى حوادث دوره عبدالمؤمن‌بن على موحدى (ص ١٤٢ـ ١٥٧)، ديگر فرمانروايان موحدون و حوادث زمان آنان (ص ١٥٧ـ١٧٠)، و اصل و نسب و نام حاكمان بنى‌مرين تا زمان تأليف كتاب در ٧٨٣ (ص ١٧١ـ١٨٧). گزارش رويدادها به ترتيب زمانى‌اند (براى مثال رجوع کنید به ص ٢٣) و اساس كار نويسنده بر خلاصه‌نويسى، با اتكا به منابع گوناگون است (رجوع کنید به ص ١٣، ٩٣، ١١٦). با مقايسه اين كتاب با الأنيس‌المطرب، نوشته ابن ابى‌زرع فاسى، كه تاريخ حكمرانان مغرب و شهر فاس است، به نظر مى‌آيد نويسنده الحلل الموشيه آن كتاب را الگوى خود قرار داده است (براى نمونه رجوع کنید به الحلل الموشية، ص ١٤٢، ١٥٧، ١٧٦؛
ابن ابى‌زرع، ص ٢٠٣، ٢٠٥، ٣٢٣).

مؤلف در نقل حوادث پيش از خود، به صراحت گفته كه به مورخان پيشين اعتماد كرده است (رجوع کنید به ص ١٣). برخى از كسانى كه او از آثارشان استفاده كرده است، عبارت‌اند از: ابويحيى ابن‌اليسع‌بن عيسى‌بن حزم اندلسى (رجوع کنید به الحلل الموشية، ص ٨٢، ١٠٧، ١٤٨)؛
محمدبن خلف، مؤلف البيان الواضح (همان، ص ٨٣)؛
ابوبكربن‌الصيرفى، مؤلف الانوار الجلية فى اخبار الدولة المرابطية (همان، ص ٩٣ و پانويس ٩٥)؛
قَطّان (همان، ص ١٠٣ـ١٠٤)؛
ابن‌صاحب‌الصلاة، مؤلفِ المَنُّ بالامامة (همان، ص ١٠٤، ١١٦، ١٤٣)؛
ابن‌بُجَير (همان، ص ١٠٠، ١١٠)؛
عبداللّه‌بن احمد زُهْرى (همان، ص ١١٢)؛
بَينَق (همان، ص ١٣٨)؛
ابوبكر ابن‌عربى، مؤلف عارضة الاَحْوَذى فى شرح سنن‌الترمذى (همان، ص ١٤٠)؛
ابوعلى مليانى (همان، ص ١٨٥)؛
و ابن‌رَشيق قيروانى (همان، ص ١٨٥ـ١٨٦).

در اين كتاب، نويسنده به تبارشناسى بربران اهميت داده و كوشيده است آنان را عرب و از نسل حِمْيَر يا مُضَر (رجوع کنید به ص ١٨٣ـ١٨٤) معرفى كند كه زبانشان دگرگون شده است (رجوع کنید به ص ١٧). آوردن اسامى قبايل محلى بربر شمال افريقا (رجوع کنید به ص ٣٣)، مناسبات درونى آنان، ذكر بعضى خُلقيات بربرها (ص ٢٢)، معرفى كتابهايى به زبان بربرى (ص ١٠٩ـ١١٠) و تحولات آيين آنان تا دوره مؤلف (ص ١٧)، اطلاعاتى است كه به شناخت بربرها كمك مى‌كند.

بخشى از اطلاعات كتاب درباره تاريخ اندلس است و چون ماجراى گذشتن سپاه مرابطون و موحدون از دريا به قصد يارى به مسلمانان اندلس، موضوع پراهميتى است، مؤلف هركدام از اين گذرها را ذيل عنوانى جداگانه شرح داده است (براى نمونه رجوع کنید به ص ٨٥، ١٦١). مناسبات دولتهاى شمال افريقا با دولتهاى اسلامى اندلس، نظير بنى‌عبّاد (ص ٣٣، ٤٤)، و درگيرى اين دولتهاى اندلسى با مسيحيان در دوره فعاليتهاى مسيحيان براى بازپس‌گيرى اندلس (ص ١٢٢) نيز گزارشهايى درباره اندلس‌اند. نويسنده درباره تشكيلات نظامى و تقسيمات سپاه بربران و نيز آيينهاى نظامى و دربارى هم اطلاعاتى داده كه جالب توجه است (رجوع کنید به ص ١٥٢ـ١٥٣). تمركز نويسنده بر مغرب و اندلس بوده، ولى گزارش‌گونه‌هايى از ديگر مناطق اسلامى هم داده است (براى نمونه رجوع کنید به ص ٨٩). اطلاعات الحلل‌الموشيه درباره زندگى اجتماعى اندك، ولى ارزشمند است، از جمله برخورد با اهل ذمه در مغرب (رجوع کنید به ص ٢٥)، و نام كالاهاى ساخت داخل و خارج ممالك اسلامى، از جنگ‌افزارهاى جواهرنشان تا لباسهاى متنوع و انواع عطر (ص ٢٦ـ٢٧). همچنين حاوى گزارشى است از به‌كارگيرى مقصوره‌اى با اشكال هندسى، كه علاوه بر داشتن ارزش هنرى، براى حفظ جان امير، هنگام حضور در مسجد، كاربرد داشت (رجوع کنید به ص ١٤٤ـ١٤٦).

نثر كتاب، جز در مقدمه، ساده و روان است و نثر مراسلات پرشمار آن هم چندان مغلق نيست (براى نمونه رجوع کنید به ص ٣٠ـ٣١، ٧٥، ١٦٤). اشعارى براى كمك به توضيح بهتر موضوع يا كاستن از خشكى مطالب (براى نمونه رجوع کنید به همان، ص ٣٩، ١٢٤ـ١٢٩)، به تناسب، لابه‌لاى مطالب آمده‌اند.

از الحلل الموشيه نسخ‌خطى متعددى به جاى‌مانده است. كهن‌ترين آنها نسخه خطى رباط به شماره ٢٣٠٠ك است كه در ٩ ذيقعده ١١٢٩ نوشته شده است. دو نسخه خطى ديگر در رباط (ش ١٤٢٨د، با تاريخ كتابت ٧ ربيع‌الاول ١٢٩٥؛
و ش ١٥٣٦د، به تاريخ ٧ ذيقعده ١٣٣٦) و نيز يك نسخه شخصى در فاس (به تاريخ آخر رمضان ١٢٩٨)، از ديگر نسخه‌هاى يافته شده اين كتاب‌اند (مكى، ص ٢٣ـ٢٤؛
الحلل الموشية، همان مقدمه، ص ١٠؛
فاطمه محمد محجوب، همانجا). علاوه بر اينها، نسخه‌هايى در پاريس، ليسبون، واتيكان، ليدن، مادريد، الجزاير و جامع زيتونه تونس وجود دارد. نسخه جامع زيتونه كامل‌ترين نسخه موجود است و مستشرق فرانسوى، لووى پرووانسال (متوفى ١٩٥٦)، و سى طالب جرجاوى (محقق مراكشى) هم نسخه‌هايى از اين كتاب را در اختيار داشته‌اند (مكى، ص ٢٤ـ٢٦).

الحلل الموشيه در ميان مستشرقان اروپايى شهرت بسيار يافته است. كوندى، مستشرق اسپانيايى، در بخشهايى از كتابش، >تاريخ تسلط عربها در اسپانيا<، كه در ١٨٢٠/ ١٢٣٥ به اسپانيايى نوشته، از آن استفاده كرده است، بى آنكه اشاره‌اى به منبع خويش كرده باشد (رجوع کنید به همان، ص ٣١). اما رينهارد ـ دوزى، مستشرق هلندى، كوندى را به استفاده از ترجمه دقيق اسپانيايىِ كتاب الحلل الموشية متهم ساخته است. ظاهراً در اواخر سده يازدهم/ هفدهم، مترجم اسپانيايى ناشناسى آن را ترجمه كرده و نسخه‌اى از اين ترجمه تصادفاً در اواخر سده سيزدهم/ نوزدهم در الجزاير پيدا شده بود. نسخه ديگرى از آن در كتابخانه ملى مادريد ــ كه كوندى مدتى مدير آن بودــ نگهدارى مى‌شد، ولى هر دو نسخه ناپديد شدند (رجوع کنید به همان، ص ٣٢ـ٣٣).

دوزى اين كتاب را جزو منابع اثر خويش، >تاريخ مسلمانان اندلس< ــ كه در ١٨٦١ آن را به زبان فرانسه چاپ كرده ــ ذكر نموده است. وى ترجمه بخشهايى از اين كتاب را بعداً در ضميمه كتاب خود، به نام >نوشته‌هاى عربى<، منتشر ساخت (رجوع کنید به همان، ص ٣١). ميشل امارى، مستشرق ايتاليايى، نيز بخش كوتاهى از الحلل الموشية را در ضميمه كتابش، >كتابخانه عربى سيسيل<، آورده است (رجوع کنید به همان، ص ٣٣؛
آمارى، ص ٦٢). فرانسيسكو كوديرا، مستشرق اسپانيايى، هم در كتابش، >سقوط و اضمحلال دولت مرابطون در اسپانيا<، از الحلل الموشية استفاده كرده است (رجوع کنید به مكى، همانجا). امبروزيو هويسى ميراندا، مستشرق اسپانيايى، كتاب الحلل الموشية را به‌طور كامل به اسپانيايى ترجمه كرد و در ١٣٣٠ش/١٩٥١ در شهر تطوان به چاپ رساند (همان، ص ٣٤؛
قس فاطمه محمد محجوب، همانجا).

الحلل الموشية فى ذكر الاخبار المراكشية نخستين‌بار در اواخر ربيع‌الآخر ١٣٢٩/ اواخر آوريل ١٩١١، به كوشش بشير فورْتى، از روى يك نسخه خطى كهن و بخشهايى از چند نسخه خطى ديگر، در تونس به چاپ رسيد. اين چاپ پر از اشتباه و افتادگى و فاقد فهرست است (مكى، ص ٢٦ـ٢٧؛
عطبه، ص ٢١٦؛
الحلل الموشية، همان مقدمه، ص ٩؛
قس بروكلمان، >ذيل<، ج ٧، ص ٤٣٩، كه چاپ تونس را در سالهاى ١٣٢٧ و ١٣٢٩ ذكر كرده است).

دومين بار اين كتاب را علوش در ١٣١٥ش/ ١٩٣٦ در رباط چاپ كرد. علوش كار خود را بر نسخه خطى‌اى كه لووى پرووانسال به وى اهدا كرده بود، و نيز نسخه خطى كتابخانه الجزاير به شماره ١١٣٢ و دو بخشى كه دوزى در سده سيزدهم/ نوزدهم به چاپ رسانده بود، استوار ساخت. چاپ علوش نيز به علت توجه نكردن به ديگر نسخه‌هاى خطى موجود در اروپا، اشتباهات زيادى داشت و تنها ويژگى آن دارا بودن فهارس و بيان اختلاف نسخه‌هاى مورد استفاده‌اش بود. ترجمه هويسى ميراندا به اسپانيايى براساس همين چاپ صورت گرفت (فاطمه محمد محجوب، همانجا؛
مكى، ص ٢٧؛
ابن‌سوده، ص ٢٦؛
الحلل الموشية، همانجا).

در ١٣٥٨ش/ ١٩٧٩، سهيل زكّار و عبدالقادر زمامه الحلل الموشية را در دارالبيضاء (كازابلانكا) به چاپ رساندند، كه براساس دو نسخه خطى كهن رباط، نسخه خطى شخصى در فاس (مغرب)، و دو نسخه چاپى است و مصححان كوشيده‌اند اشتباهات چاپهاى پيشين را مرتفع كنند و متن تهذيب‌شده‌اى در اختيار پژوهشگران قرار دهند. علاوه بر ضبط اختلاف نسخ، ضبط لاتينى اعلام (براى نمونه رجوع کنید به ص ٩٤ـ٩٥)، برخى توضيحات روشنگرانه در پانويسها و مقايسه رويدادها با مندرجات ديگر آثار تاريخى (براى نمونه رجوع کنید به ص ١٣٣)، از جمله كارهاى آنان در تصحيح اين كتاب بوده‌است (عطبه، همانجا؛
الحلل الموشية، همان مقدمه، ص ١٠).

منابع:
(١) ميكله آمارى، المكتبة العربية الصقلية: نصوص فى التاريخ و البلدان و التراجم و المراجع، لايپزيگ ١٨٥٧، چاپ افست بغداد (بى‌تا.)؛
(٢) ابن‌ابى‌زرع، الأنيس المطرب بروض القرطاس فى اخبار ملوك المغرب و تاريخ مدينة فاس، رباط ١٩٧٢؛
(٣) ابن‌خلدون؛
(٤) ابن‌سوده، دليل مؤرّخ المغرب الأقصى، بيروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(٥) ابن‌موقت، السعادة الأبدية فى التعريف بمشاهير الحضرة المراكشية، چاپ حسن جلاب و احمد متفكر، مراكش ١٤٢٣/٢٠٠٢؛
(٦) ابى‌الربيع سليمان حوات، الروضة المقصودة و الحلل الممدودة فى مآثر بنى‌سودة، چاپ عبدالعزيز تيلانى، فاس ١٤١٥/١٩٩٤؛
(٧) عبدالرحمان عطبه، مع المكتبة العربيّة: دراسة فى أمّهات المصادر و المراجع المتّصلة بالتراث، بيروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٨) فاطمه محمد محجوب، الموسوعة الذهبية للعوم الاسلامية، ج ١٤، قاهره: دارالغد العربى، (بى‌تا.)؛
(٩) كتاب الحُلَل المَوْشِيَّة فى ذكر الاخبار المراكشية، لمؤلف اندلسى من اهل القرن الثامن الهجرى، چاپ سهيل زكار و عبدالقادر زمامه، دارالبيضاء ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(١٠) طاهر احمد مكى، «الحلل الموشية فى الاخبار المراكشية»، حوليّات كلية دارالعلوم، ش ٥ (١٩٧٤ـ١٩٧٥)؛
(١١) احمدبن خالد ناصرى، كتاب الاستقصا لاخبار دول المغرب الاقصى، چاپ احمد (بن جعفر )ناصرى، دارالبيضاء ٢٠٠١ـ ٢٠٠٥؛

(١٢) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband, ١٩٣٧-١٩٤٢;
(١٣) Ahmad b. Muhammad Makkari, The history of the Mohammedan dynasties in Spain, tr. Pascual de Gayangos, London ١٨٤٠, repr. ٢٠٠٢.

/ ستار عودى /