بدایع نگار ، آقامحمدابراهیم نواب تهرانی ، از منشیان و دولتمردان عهد قاجار. اسلاف او تاجر و صراف بودند و گاهی نیز به زراعت می پرداختند. پدرش محمد مهدی نواب از اعیان تهران به شمار می آمد و از فضل و ادب بی بهره نبود (خان ملک ساسانی ، ج ٢، ص ٧٠؛ نواب ، ص ٤٠٥؛ محبوبی اردکانی ، ص ٣٩٤). آقا محمد ابراهیم حدود ١٢٤٠ در تهران زاده شد. در آغاز جوانی ، به تجارت پرداخت ولی چون به این حرفه علاقه نداشت ، به کسب علم روی آورد. بیست ساله بود که محموعه ای به نام هزار دستان به شیوة گلستان و کتابی در علم بدیع به شیوة حدائق السحر تألیف کرد که مطلوب ادیبان روزگارش قرار گرفت . از آن پس ، به یاری پدر، به دربار راه یافت و لقبِ «نواب دارالخلافه » گرفت و صاحب مواجب دولتی شد. بدایع نگار، در عهد صدارت حاج میرزا آقاسی (متوفی ١٢٦٥)، میرزا تقی خان امیرکبیر (مقتول در ١٢٦٨) و صدارت میرزا آقاخان نوری (١٢٦٨-١٢٧٥) به دلایلی ، مشمول توجه نبود.

در ١٢٧٦، به فرمان ناصرالدین شاه ، مجلسی به نام «مصلحت خانه » از کارگزاران مجرب منعقد شد تا در امور دولتی مشاوره و گفتگو کنند (آدمیت ، ص ٥٧ ـ ٥٨) و آقا محمد ابراهیم در شمار اعضای بیست و پنجگانة آن مجلس بود (آدمیت و ناطق ، ص ٢٣٩). اما این مصلحت خانه بیش از دو سال نپایید (آدمیت ، ص ٦٣). در همین سال ، بدایع نگار به مقام نیابت اول وزارت علوم و ریاست تجارت منصوب و به دریافت خلعت همایون موفق شد (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٣ـ١٣٦٧ ش ، ج ٣، ص ١٨٢٤؛ صبا، ج ١، ص ١٩٩) ولی در وزارت علوم خیالات او با توقعات وزیر علوم ، علیقلی میرزااعتضادالسلطنه ، موافق نیفتاد و در ریاست تجارت نیز مداخله های آقا مهدی ملک التجار (نیای حاج حسین ملک ، بانی کتابخانة ملک ) در امور، اسبابِ تفرقة خیال و عدم استقلال او را فراهم کرد. ناگزیر استعفا داد و از آن پس مقرر شد که در دفترخانة وزارت امور خارجه به کار بپردازد. و این ، آخرین منصب او بود (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٢٥٢(

بدایع نگار، روز شنبه ١٥ ربیع الاول ١٢٩٩، براثر سکته درگذشت (همو، ١٣٥٠ ش ، ص ١٤٦؛ بامداد، ج ٣، ص ٢٩١) و در نجف به خاک سپرده شد (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٢٥٢؛ قزوینی ، ص ٨). از نوشتة اعتمادالسلطنه (١٣٦٧-١٣٦٨ ش ، ج ٢، ص ١٣٤٤-١٣٤٥) چنین برمی آید که بدایع نگار سه کتاب در تاریخ قاجاریان تألیف کرده یا در دست تألیف داشته است که عبارت اند از: ١) عقداللئالی فی نقدالمعالی ، تاریخ ده سالة اول سلطنت ناصرالدین شاه تا ١٢٧٥. از این کتاب دو نسخة خطی نشان داده اند (رجوع کنید به منزوی ، ج ٦، ص ٤٣٦٥)؛ ٢) تاریخ بدایع دولت ، در تاریخ قاجار و به نام ناصرالدین شاه . در کتابخانة دانشکدة حقوق دانشگاه تهران کتابی در دو جلد کوچک موجود است که عنوان ندارد ولی از دیباچة آن برمی آید که مؤلف می خواسته بدان نام «بدیع التواریخ » یا «تاریخ بدیع » بدهد؛ ٣) تاریخ مبسوط دولت قاجار ، شرح روی کار آمدن فتحعلی خان قاجار در دستگاه شاه طهماسب صفوی تا عهد مؤلف . از این کتاب که اعتمادالسلطنه شروع آن را در ١٢٧٦، گزارش کرده (١٣٦٧-١٣٦٨ ش ، ج ٢، ص ١٣٤٥) و هنوز نام خاصی نداشته ، پیش نویس ناقصی در اختیار نوادة او، حسین نواب ، بوده است (نواب ، ص ٤٠٦) که قسمتی از آن به خط میرزا محمدرضا کلهر است .

آثار دیگر او عبارت اند از:

١) ترجمة عهدنامة مالک اشتر. این ترجمه ابتدا در آغاز کتاب مخزن الانشاء آمده و در سالهای اخیر، جداگانه ، چاپ شده است . چند نسخة خطی نیز از آن در دست است (رجوع کنید به منزوی ، ج ٢، ص ١٥٧٢). صاحبنظران آن را در میان ترجمه های فراوان عهدنامه ، کاملترین ترجمه می دانند (علوی آوی ، ص ٣٤؛ بهار، ج ٣، ص ٣٦٤).

٢) چهار رساله . در یک مجلد، با تاریخ ١٢٩١، جزو نسخ خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران است . و در یکی از این رساله ها عریضه ای است خطاب به میرزا حسین خان صدراعظم قزوینی ، در شرح پریشانی وضع مملکت و خرابی دستگاه دیوان که در آن ، از احوال خود نیز سخن گفته است (برای آگاهی بیشتر رجوع کنید به مهدوی و ناطق ، ص ٨٣٥-٨٤٩).

رساله های دیگر دربارة «مداخل و مخارج »، «اسکناس » و «تأسیس صنعت جدید»اند (رجوع کنید به آدمیت و ناطق ، ص ٩٣، ٢٣٩). دو رسالة «مداخل و مخارج » و «اسکناس » را محسن صبا (ج ١، ص ١٩٩-٢٠٥) تحلیل کرده است .

٣) خسروی نامه . منظومه ای است کوتاه به بحر متقارب که قسمتهایی از آن در نعت پیامبراکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم و معراج اوست . این منظومه در مخزن الانشاء ، در حاشیة «ترجمة عهدنامة مالک » نقل شده است .

٤) دستورالاعقاب . رسالة ظریف و منشیانه ای در قدح و ذمّ حاجی میرزا آقاسی و بعضی رجال عهد محمد شاه است . بعضی تألیف آن را به پدرش ، مهدی نواب ، نسبت داده اند و برخی آن را از مؤلفات میرزا علی اکبر قائم مقام فراهانی شمرده اند (آقا بزرگ طهرانی ، ج ٨، ص ١٥١) اما بسیاری از صاحبنظران آن را اثر بدایع نگار می دانند.

٥) عبرة للناظرین و عبرة للحاضرین . رساله ای است در قدح و ذمّ میرزا حسین خان صدراعظم قزوینی و قبایح اعمال او. نسخة ظاهراً منحصر به فرد این رساله به خط کلهر در اختیار حسین نواب بوده (نواب ، ص ٤٠٨-٤٠٩)؛ خان ملک ساسانی قسمتی از آن را، که در شرح فاجعة قحطی ١٢٨٧ است ، در کتاب سیاستگران دورة قاجار (ج ١، ص ١٠٣) نقل کرده است .

٦) فیض الدموع . مقتل سیدالشهدا حسین بن علی علیه السّلام است که به نثری روان و استوار نگاشته شده و مؤلف گهگاه به مناسبت ، ابیاتی تازی در آن درج کرده است . فیض الدموع در ١٢٨٣، به خط کلهر کتابت ، و در سال ١٢٨٦ چاپ شده (بدایع نگار، مقدمة ایرانی قمی ، ص ٣٠؛ مشار، ج ٢، ص ٢٥٠٢) و در ١٣٤٥ و ١٣٦٢ ش نیز تجدید چاپ و در سال ١٣٧٤ ش تصحیح و چاپ جدید شده است .

٧) هزار دستان . چنانکه پیش از این اشاره شد، نخستین تألیف بدایع نگار است که به شیوة گلستان نگاشته شده است . در کتابخانة سلطنتی (گلستان ) نسخه ای از آن نگاهداری می شد و ظاهراً همان است که در بیست سالگی ، به عزم ورود به خدمت دربار، به محمد شاه عرضه داشته است . در پایان این نسخه شرحی موجز و مفید از آغاز زندگی خویش آورده که مهمترین منبع در گزارش احوال اوست .

٨) در کتابخانة سلطنتی سابق از دیگر آثار خط آقامحمد ابراهیم رساله ای در حکمت از آثارحاجی میرزاآقاسی ومرقعی شش رقعه ای نیز نگاهداری می شد که به قلم نیم دو دانگ خوش تحریر شده بود. تاریخ

موزة کاخ گلستان اتمام این دو اثر ١٢٦٠ است صفحه ای از کتاب هزاردستان (بیانی ، ج ٣، ص ٦٢٨ـ٦٢٩).

٩) بدایع نگار به نشر آثار دیگران نیز اهتمام داشته است . تصحیح و چاپ شرح ابن ابی الحدید بر نهج البلاغه ، ترجمه و شرح قاموس فیروزآبادی و دیوان قصائد و غزلیات سنائی از کتابهایی است که او تصحیح و، به نفقة خود، طبع و برایگان میان طالبان علم پخش کرده است (بدایع نگار، مقدمة ایرانی قمی ، ص ٣٦؛ نواب ، ص ٤٠٩).

منابع :
(١) فریدون آدمیت ، اندیشة ترقی و حکومت قانون : عصر سپهسالار ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٢) فریدون آدمیت ، هما ناطق ، افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشر نشدة دوران قاجار ، تهران ١٣٥٦ش ؛
(٣) یحیی آرین پور، از صبا تا نیما ، تهران ١٣٥٤ ش ، ج ١، ص ١٤٥ـ ١٤٩؛
(٤) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٥) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، تاریخ منتظم ناصری ، چاپ محمد اسماعیل رضوانی ، تهران ١٣٦٣-١٣٦٧ ش ؛
(٦) همو، چهل سال تاریخ ایران ، ج ١: المآثر والا´ثار ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٧) همو، روزنامة خاطرات اعتمادالسلطنه ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٨) همو، مرآة البلدان ، چاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧-١٣٦٨ ش ؛
(٩) ایرج افشار، «سیرت نامة حاجی میرزاآقاسی (دستورالاعقاب )»، راهنمای کتاب ، سال ٤، ش ٥ و ٦ (مرداد و شهریور ١٣٤٠ش )، ص ٤٧٦ـ٤٨١؛
(١٠) مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری ، ج ٣، تهران ١٣٤٧ ش ؛
(١١) محمدابراهیم بن محمدمهدی بدایع نگار، فیض الدّموع : شرح زندگانی و شهادت امام حسین علیه السلام با نثر فارسی فصیح و بلیغ ، مقدمه ، تصحیح و تحقیق اکبر ایرانی قمی ، قم ١٣٧٤ ش ؛
(١٢) محمدتقی بهار، سبک شناسی ، ج ٣، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(١٣) مهدی بیانی ، احوال و آثار خوشنویسان ، تهران ١٣٤٥-١٣٤٨ ش ؛
(١٤) احمدخان ملک ساسانی ، سیاستگران دورة قاجار ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٣٨ ش ) ؛
(١٥) حسین سعادت نوری ، «حاج میرزاآقاسی »، یغما ، سال ١٨، ش ٧ (آبان ١٣٤٤ ش )، ص ٣٦٤-٣٦٩؛
(١٦) محسن صبا، «(دربارة ) کتابچة دخل و خرج محمد ابراهیم بدایع نگار»، در هفتاد مقاله : ارمغان فرهنگی به دکتر غلامحسین صدیقی ، چاپ یحیی مهدوی و ایرج افشار، ج ١، تهران ١٣٦٩ ش ، ص ١٩٩-٢٠٥؛
(١٧) حسین علوی آوی ، فرمان مالک اشتر ، با دیباچة محمدتقی دانش پژوه ، تهران ١٣٥٩ ش ؛
(١٨) محمد قزوینی ، «وفیات معاصرین »، یادگار ، سال ٣، ش ٤ (آذر ١٣٢٥ ش )؛
(١٩) حسین محبوبی اردکانی ، «بدایع نگار تهرانی »، راهنمای کتاب ، سال ٢٠، ش ٥-٧ (مرداد ـ مهر ١٣٥٦ ش )، ص ٣٩٤-٣٩٨؛
(٢٠) محمد محیط طباطبائی ( یادداشت ) ، یغما ، سال ١٧، ش ٤ (تیر ١٣٤٣ ش )، ص ١٩٢؛
(٢١) مخزن الانشاء ، چاپ محمدصادق حسینی ، چاپ سنگی ( بی جا، بی تا. ) ؛
(٢٢) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(٢٣) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨-١٣٥٣ ش ؛
(٢٤) اصغر مهدوی ، هما ناطق ، «روزگار یک اهل قلم در دورة قاجار»، راهنمای کتاب ، سال ١٨، ش ١٠ـ١٢ (دی ـ اسفند ١٣٥٤ ش )؛
حسین نواب ، «بدایع نگار»، یغما ، سال ١٨، ش ٨ (آذر ١٣٤٤ ش )، ص ٤٠٥-٤١٠.

/ جمشید مظاهری /