بُستی ، ابوالقاسم اسماعیل بن احمد جیلی ، مؤلف زیدی و معتزلی مذهب اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم . از زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست . احتمالاً او یا خانواده اش از بُستِ سیستان برخاسته اند، اما در جوانی ، مدتی در مشرق گیلان به سر می برده و در آنجا پیرو مکتب فقهی زیدی الناصر لِلحق (متوفی ٣٠٤) شده که در آن سرزمین متداول بوده است . مدتی پیش از ٣٨٩، مرید متکلم برجستة معتزلی ، عبدالجباربن احمد همدانی بود و در همان سال ، با مرادش که در ری می زیست ، به مکه رفت و در بازگشت مدتی در بغداد اقامت کرد. در آنجا بستی با ابوبکر محمد باقلاّ نی * اشعری ، مناظرة کلامی کرد، زیرا عبدالجبار مناظره با باقلاّ نی را دون شأن خود می دانست . در فاصلة میان ٤٠٣و٤١١، میان جماعتهای زیدی و سنّی در ری اختلاف افتاد، ازینرو بستی به آمل رفت و در آنجا از او دربارة روز غدیر خم و شایستگیهای ابوبکر و امام علی علیه السلام سؤال شد. او ضمن اذعان به فضیلت امام علی علیه السلام و تأکید بر مشرک نبودن آن حضرت از ابتدا، دربارة ابوبکر تعبیر و تشبیهی به کار برد که خشم و احساسات اهل سنت را برانگیخت . پس از سه روز، ابن سیف دینوری ، حاکم دست نشاندة منوچهربن قابوس زیاری ، او را از آمل تبعید کرد (مُحَلّی همدانی ، حدائق الوردیة فی ذکر ائمة الزیدیة ، در مادلونگ ، > متون عربی < ، ص ٢٨٩ـ٢٩٠). از قرار معلوم ، او به ری باز می گردد، زیرا که در ٤١٥ در مراسم تشییع عبدالجبار شرکت کرده بود (مِسوَری ، به نقل از ابویوسف عبدالسلام قزوینی ). جُنداری ، که منبعی متأخر است ، تاریخ درگذشت او را حدود ٤٢٠ ذکر کرده است . ادعای جنداری حاکی از اینکه بستی ملازم امام المؤیّد باللّه و ناقل تعالیم شرعی او بوده و در آثار فقهی زیدی به «الاستاذ» شهرت داشته ، نادرست است و ناشی از اشتباه گرفتن او با ابوالقاسم بن تال استاذ هَوسَمی است . ابن شهرآشوب از او با نام «قاضی » ابوالقاسم بستی یاد کرده است .

از آثار اوست : ١) مِن کشف اسرار الباطنیّه و غَوار مذهبِهِم ، چکیدة ردیّه ای بر مذهب اسماعیلی است که بخشهایی از آن به جا مانده است (نسخة خطی کتابخانة آمبروزیانا،گریفینی ،

ش ٤١). این اثر ظاهراً در حدود ٤٠٠ نوشته شده و شامل گفتارهای ارزشمندی از متون اسماعیلی ، بویژه کتاب المحصول ، اثر مفقود شدة محمدبن احمد نَسَفی است ؛ ٢) کتاب البحث علی ' ادلَّة التکفیر و التَفسیق ، بحثی دربارة معیارهای تشخیص عقاید بدعت آمیز، بویژه آنهایی است که با تعالیم معتزلی در باب توحید و عدل منافات دارد و کفر و گناه کبیره محسوب می شود. این کتاب شامل بخشی دربارة جایگاه خلفای نخستین و مخالفان علی علیه السلام از دیدگاه زیدی است و احتمالاً پس از ٤١٥ نوشته شده است ، چون به دنبال نام عبدالجبار «رَحِمَهُالله » آمده است (بخش بزرگی از این اثر که در نسخة خطی ناقص برلین موجود نیست ( رجوع کنید به اشترن ، ص ١٩ ) در نسخة خطی لیدن Or ٢٩٧٣A درج شده است ). جنداری به آثار دیگری از بستی اشاره کرده که عبارت است از: ٣) الموجَز ، در شرح مذهب فقهی الناصر للحق . بستی ظاهراً بر آن شرحی نوشته که در حاشیة نسخه ای از کتاب الاِبانة ابوجعفر هوسمی از آن نقل قول شده است . ( آرای فقهی بستی مکرر در شرح الناصریات اثر سیف الدین المنصور باللّه نیز نقل ، و در مواردی از آن به گفتة بستی احتجاج شده است ) (نسخة خطی کتابخانة مجلس ، مجموعة خوئی ، ش ٢٣٥)؛ ٤) کتاب المراتب فی مناقب اهل البیت ، دربارة فضائل خانوادة پیامبر. محلّی همدانی ( حدائق ، در مادلونگ ، ص ٢٥٣) با استناد به امام المهدی لدین اللّه بن الداعی (متوفی ٣٥٩) آن را نقل کرده است . ابن شهرآشوب ظاهراً آن را کتاب الدَرَجات ، و رضی الدین بن طاووس (ص ٩٦ـ٩٧، ٢٠٢) فضائل علی بن ابی طالب و مراتب امیرالمؤمنین خوانده است . به قرار معلوم ، نسخة ابن طاووس فقط بخش راجع به علی علیه السلام را داشته است ؛ ٥) کتاب الباهر ، دربارة تعالیم فقهی الناصر للحق است که نام آن در کتاب سبیل الرَشاد الی معرفة ربّالعباد اثر محمدبن حسین بن امیرالمؤمنین ذکر شده است (نسخة خطی وین ، مجموعة گلاسر ، ش ١٧٩)؛ ٦) کتاب المعتَمَد فی الامامة ، دربارة امامت بر طبق تعالیم زیدی است که بستی در کتاب البحث (ش ٢) خود از آن یاد کرده است .

منابع :
(١) محمد محسن آقا بزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣، ج ٢٠، ص ٢٨٩ـ٢٩٠؛
(٢) ابن شهرآشوب ، معالم العلماء ، چاپ عباس اقبال ، تهران ١٣٥٣/١٩٣٤، ص ١٢٩؛
(٣) ابن طاووس ، الیقین فی امرة امیرالمؤمنین ، نجف ١٣٦٩/١٩٥٠؛
ابن مرتضی ، طبقات المعتزلة ، چاپ سوزانا دیوالد

(٤) ویلتسر، ویسبادن ١٩٦١، ص ١١٧؛
(٥) حسن بن محمد جشمی ، شرح عیون المسائل ، در عبدالجبار، فضل الاعتزال و طبقات المعتزلة ، چاپ فؤاد سید، تونس ١٩٧٤، ص ٣٨٥ـ٣٨٦؛
(٦) احمدبن عبدالله جنداری ، تراجم الرجال ، در عبدالله بن مفتاح ، المنتقی المختار ، قاهره ١٣٣٢ـ١٣٤١/ ١٩١٤ـ١٩٢٣، ص ٧؛
(٧) احمدبن سعدالدین مسوری ، تحفة الابرار ،نسخه های خطی وین ، گلاسر، ش ١٢، و آمبروزیانا، ش ٢٧٨ F ؛

(٨) E. Griff  ni, "Die jدngste ambrosianische Sammlung sدdarabischer Handschriften," ZDMG , ٦٩ (١٩١٥), ٨١;
(٩) W. Madelung, Arabic texts concerning the history of the Zayd   Ima  ms of T ¤ abarista  n, Daylama  n and G   la  n, Beirut ١٩٨٧, ٢١٣;
(١٠) S.M. Stern, "Abu  'l-Qa  sim al-Bust   and his refutation of Isma  `   l   sm," JRAS (١٩٦١), ١٤-٣٥;
repr. in idem, Studies in early Isma  `   l   sm, Jerusalem ١٩٨٣, ٢٩٩-٣٢٠.

/ و. مادلونگ ( ایرانیکا ) /