بنونیست ، امیل ، شرق شناس سرشناس فرانسوی (١٩٠٢ـ ١٩٧٦). او در زمینه های مختلف ایران شناسی ، در حیطة زبان شناسی و نیز تتبّعات هندواروپایی یکی از برجسته ترین دانش پژوهان عصر ماست . در میان مستشرقان و ایران شناسان مشهوری چون آنکتیل دوپرون ، ژول مول ، جیمز دارمستتر ، آنتوان میّه و ژان دومناش ، شاید بتوان گفت که امیل بنونیست به علت عمق و وسعت آگاهیهایش ، به کار بستن شیوة درست تحقیق در بررسیهایش ، احاطه و تبحّرش در انواع پژوهشهای ایران شناسی و کلاًّ به علت خدماتش در شناساندن هرچه بهتر فرهنگ و تمدن ایرانی ، بی تردید سرآمد آنان به شمار می آید. وی در مکتب شرق شناسی فرانسوی که دارای ویژگی ممتاز خود است ، پرورش یافت و یکی از شاگردان ممتاز آنتوان میّه ـ از بنیانگذاران زبان شناسی نوین و فقه اللّغة تطبیقی هندواروپایی ـ بود. وی کتاب استاد خود را تحت عنوان > دستور زبان فارسی باستان < در ١٣١٠ ش /١٩٣١ ویرایش و با افزودن مطالب جدید دوباره منتشر کرد. بنونیست در ١٣١٦ ش /١٩٢٧ جانشین میّه در مدرسة مطالعات عالی (وابسته به سوربن )، و در ١٣١٦ ش / ١٩٣٧ جانشین وی در کولژ دوفرانس شد و تا ١٩٦٩ در این دو مدرسة عالی به تدریس زبانهای ایرانی ، زبان شناسی و دستور تاریخی زبانهای هندواروپایی پرداخت . وی از آغاز فعالیتهای علمی خود تا چندسال پیش از پایان عمرش که به علت بیماری مجبور به ترک تدریس و تحقیق شد، هجده کتاب و ٥٩١ مقاله و نقد و ارزیابی کتاب نوشت . مهمترین تألیفات او دربارة زبانهای ایرانی (شامل زبانهای ایرانی باستان و میانه و نیز زبانها و گویشهای ایرانی نو) و مسائل مختلف ایران شناسی عبارت است از: > طرح دستور زبان سغدی < (١٣٠٨ ش /١٩٢٩) با مشارکت گوتیو ؛ دین ایرانی بر پایة متنهای یونانی (١٣١٣ ش /١٩٢٩، به فارسی ترجمه شده است )؛ > ورتره و ورثرغنه < (١٣١٣ ش /١٩٣٤) که تحقیقی است دربارة اسطوره شناسی هندوایرانی ، با مشارکت رنو ؛ > مصادر اوستایی < (١٣١٤ ش /١٩٣٥)؛ > مُغها در ایران باستان < (١٣١٧ ش / ١٩٣٨)؛ > متون سغدی < (١٣١٩ش /١٩٤٠)؛ > تحقیقاتی دربارة زبان آسی < (١٣٣٨ش / ١٩٥٩)؛ > عناوین و اسامی خاص در زبانهای ایرانی باستان < (١٣٤٥ ش / ١٩٦٦).

موضوع اغلب مقالات بنونیست ، جنبه های مختلف فرهنگ ، تمدّن ، ادیان و زبانهای ایرانی و شامل تحقیقاتی است دربارة آثار بازماندة فارسی میانه ، وزن اشعار پهلوی ، مباحث دستور زبان اوستایی ، بررسی اصطلاحات و واژه های فارسی باستان و اوستایی ، تحقیقات ریشه شناختی در زبانهای مختلف ایرانی ، پژوهش دربارة ادیان ایرانی (زردشتی ، مانوی ، زروانی )، مسائل جامعه شناسی و طبقات اجتماعی در ایران باستان ، پزشکی در ایران باستان ، واژه ها و اصطلاحات دخیلِ ایرانی در زبان ارمنی ، تحقیق دربارة متون سغدی ، واج شناسی زبانهای ایرانی باستان و جز اینها. برخی از آثار مهم بنونیست دربارة فقه اللّغة هندواروپایی عبارت است از: > مبانی ساخت نامها در زبانهای هندواروپایی < (١٣١٤ ش /١٩٣٥)؛ > اسم عامل و اسم مصدر در زبانهای هندواروپایی < (١٣٢٧ ش /١٩٤٨)؛ > زبان هیتی و زبانهای هندواروپایی < (١٣٤١ ش /١٩٦٢)؛ و > واژگان نهادهای هندواروپایی < (١٣٤٨ ش /١٩٦٩). همة آثار بنونیست از لحاظ روش تحقیق ، عرضة مطالب دست اول ، استنتاجات منطقی ، پرهیز از اطناب و فضل نمایی ومشکل نویسی ، آنچنان محقّقانه و شیوا نوشته شده که اغلب آنها امروزه به صورت مراجع برجسته و معتبر درآمده اند.

منابع :
برای اطلاع دقیق از آثار بنونیست (کتابها، مقالات و نقد و ارزیابی ) رجوع کنید به کتابنامة بنونیست ، تدوینِ محمدجعفر معین فر در یادنامة بنونیست با عنوان

(١) Mإlanges linguistiques offerts ب ـmile Benveniste , Paris ١٩٧٥, IX-LIII.

علاوه بر این یادنامه ، سه مجموعه مقالة دیگر را نیز دوستان و شاگردان بنونیست در بزرگداشت او تدوین کرده اند:

(٢) ـtrennes de linguistique offertes par quelques amis ب ـ. Benveniste , Paris ١٩٢٨;
(٣) Langue, discours, sociإtإ: Pour ـ. Benveniste , ed. J. Kristeva, J. C. Milner, and N. Ruwet, Paris ١٩٧٥;
(٤) ـ. Benveniste aujourd'hui: Actes du Colloque international du C.N.R.S... , Paris ١٩٨٤.

(٥) دربارة بنونیست و آثار او همچنین  رجوع کنید به Encyclopaedia Iranica , s.v. "Benveniste" (by Gilbert Lazard);
(٦) Ph. Gignoux, in Studia Iranica , ٦(١٩٧٧), ١٢٩-١٣١;
(٧) Y. Malkiel, in Romance philology . ٣٤ (١٩٨٠- ١٩٨١), ١٦٠-١٩٤;
(٨) M. Mayrhofer, in Almanach der عsterreichischen Akademie der Wissenschaften , ١٢٧ (١٩٧٧-١٩٧٨), ٥٣٢-٥٣٩;
(٩) H. Seiler, in Kratylos , ٢٢ (١٩٧٧- ١٩٧٨), ٢٠٨-٢١١.

/ بهمن سرکاراتی /