تِرمِذی ، ابوعیسی محمدبن عیسی بن سَوْرَة سُلَمی ، محدّث مشهور اهل سنّت در قرن سوم و نویسندة کتاب الجامع الصحیح * معروف به سنن ترمذی ، از صحاح ستّه . تاریخ تولد او را به تفاوت ، ٢٠٩ (ابن اثیر، جامع الاصول ، ج ١، ص ١٩٣)، ٢١٠ (ذهبی ، ١٤٠٣، ج ١٣، ص ٢٧١) و دویست و اندی (صفدی ، ١٣٩٤، ج ٤، ص ٢٩٥) ذکر کرده اند. از آنجا که ترمذی به «بوغی » نیز شهرت داشته ، سزگین (ج ١، جزء ١، ص ٢٩٩) زادگاه او را بوغ ، روستایی در شش فرسخی ترمذ * ، دانسته است ، اما معلوم نیست که وی اهل این روستا بوده یا اینکه در آنجا ساکن بوده است (سمعانی ، ج ١، ص ٤١٥). برطبق سخنی از ترمذی ، جد او اهل مرو بوده و در روزگار لیث بن سیّار به ترمذ هجرت و در آنجا تَوَطّن کرده و وی نیز در این شهر به دنیا آمده است (ابن اثیر، جامع الاصول ، ج ١، ص ١٩٤).

ترمذی برای تحصیل از ترمذ به شهرهای دیگر، چون خراسان و عراق و حجاز رفت (ذهبی ، ١٤٠٣، ج ١٣، ص ٢٧٠؛ ابن حجر عسقلانی ، ج ٧، ص ٣٦٤؛ مبارَکفوری ، مقدمه ، ج ١، ص ٣٤١). او با دیگر مؤلفان صحاح ستّه یعنی ابوعبداللّه محمدبن اسماعیل بخاری (متوفی ٢٥٦)، مسلم بن حجاج نیشابوری (متوفی ٢٦١)، ابوداود سجستانی (متوفی ٢٧٥)، ابن ماجة قزوینی (متوفی ٢٧٣) و نسائی خراسانی (متوفی ٣٠٣) معاصر بوده و هر شش مؤلف ، مشایخ و استادان مشترکی چون محمدبن بشار بُندار (متوفی ٢٥٢)، ابوموسی محمدبن مُثَنّی (متوفی ٢٥٢)، زیادبن یحیی حسّانی (متوفی ٢٥٤)، عمروبن علی فَلاّ س (متوفی ٢٤٩)، یعقوب بن ابراهیم دَوْرَقی (متوفی ٢٥٢)، محمدبن معمر قیسی بَحْرانی (متوفی ٢٥٦)، نصربن علی جَهْضَمی (متوفی ٢٥٠)، ابوسعید اَشَج عبداللّه بن سعید کندی (متوفی ٢٥٧) و عباس بن عبدالعظیم عَنبَری (متوفی ٢٤٦) داشته اند (ترمذی ، الجامع ، مقدمة شاکر، ج ١، ص ٨٠ ـ٨١). ونسینک ( د. اسلام ، چاپ اول ، ذیل مادّه ) به اشتباه احمدبن حنبل را از استادان و مشایخ ترمذی آورده است .

مهمترین استاد ترمذی ، ابوعبداللّه محمدبن اسماعیل بخاری * ، استاد او در فقه و حدیث و رجال بوده و ترمذی با وی مباحثات و مناظراتی داشته است (ابن اثیر، اللباب ، ج ١، ص ٢١٣؛ یافعی ، ج ٢، ص ١٤٤؛ صفدی ، ١٣٢٩، ص ٢٦٤). ترمذی در جامع الصحیح از وی با عنوان «محمدبن اسماعیل » یاد می کند (ج ٥، ص ٣٤٤، ٦٤٠). از بخاری ، استاد وی ، نقل شده که فایدة ترمذی برای من بیشتر از سودی بوده است که من برای او داشته ام ( رجوع کنید به ابن حجر عسقلانی ، ج ٧، ص ٣٦٥). مبارکفوری (مقدمه ، ج ١، ص ٢٦٨) گفته است که بخاری از ترمذی دو حدیث شنیده ، اما خود ترمذی (ج ٥، ص ٦٤٠) فقط ذیل یک حدیث به این مسئله اشاره کرده است . وی با اینکه از مسلم بن حجاج نیز حدیث شنیده بوده (ابن خلّکان ، ج ٥، ص ١٩٤)، در جامع الصحیح فقط یک روایت از او آورده است (ج ٣، ص ٧١؛ ذهبی ، ١٣٧٥ـ١٣٧٧، ج ٢، ص ٥٨٨؛ مبارکفوری ، همانجا).

ترمذی در سراسر جامع الصحیح از کنیة خود «ابوعیسی » استفاده کرده و این نشان دهندة آن است که روایاتی که ابن شَیبَه در بارة کراهت داشتن این کنیه آورده ، در نظر ترمذی بی اعتبار

بوده است (مبارکفوری ، مقدمه ، ج ١، ص ٢٧٢). به گفتة مبارکفوری (مقدمه ، ج ١، ص ٢٧٧)، ترمذی در فروع ، مقلد هیچیک از امامان اهل سنّت نبوده و همچون محدّثان دیگر به احادیث عمل می کرده است . از او نوشتة مستقلی که مبیّن اعتقاداتش باشد، در دست نیست ، شاید در اصول نیز تابع اهل حدیث بوده است .

ترمذی حافظه ای قوی داشته و به گفتة خودش ، در راه مکه محدّثی را دیده و از او تقاضای املای حدیث کرده و پس از شنیدن چهل حدیث غریب از او و حفظ آنها، همه را بدون اشتباه برای آن محدّث بازگو کرده است . این حکایت سبب شده که او را مَثَل حافظة قوی بدانند (ابن اثیر، اللباب ، همانجا؛ ذهبی ، ١٤١٢، حوادث و وفیات ٢٦١ـ٢٨٠ ه ، ص ٤٦٠ـ٤٦١؛ همو، ١٤٠٣، ج ١٣، ص ٢٧٣؛ یافعی ؛ ابن حجر عسقلانی ، همانجاها). ترمذی به «ضریر» (نابینا) شهرت داشته ، ازینرو برخی او را نابینای مادرزاد دانسته اند ولی این ادعا با تصریح نویسندگان و آنچه از جزئیات زندگی او در دست است ، منافات دارد. برخی نیز نابینایی او را به سبب گریه های فراوان و زهد و عبادت او دانسته اند (ذهبی ، ١٩٨٤، ج ٢، ص ٦٨؛ ابن کثیر، ج ١١، ص ٦٦؛ ابن حجر عسقلانی ، همانجا؛ مبارکفوری ، مقدمه ، ج ١، ص ٢٧٢ به نقل از شاه عبدالعزیز در بستان المحدثین ).

ترمذی پس از سفر به شهرهای مختلف به موطن خود بازگشت . گفتنی است که وی بنا به عللی نامعلوم به مصر و شام و ظاهراً به بغداد، یعنی مرکز تجمع محدّثان و فقیهان و دیگر عالمان آن زمان ، نرفته بوده است (ذهبی ، ١٤٠٣، ج ١٣، ص ٢٧١؛ ترمذی ، الجامع ، مقدمة شاکر، ج ١، ص ٨٣؛ همو، الشمائل ، مقدمة جلیمی ، ص ١٨). سال وفات وی را به اختلاف ، ٢٧٥ (سمعانی ، همانجا)، سیزدهم رجب ٢٧٩ در روستای بوغ (ابن اثیر، اللباب ، همانجا؛ ذهبی ، ١٤٠٣، ج ١٣، ص ٢٧٧) و بعد از ٢٨٠ (خلیلی ، ج ٣، جزء٩، ص ٩٠٥) دانسته اند. برخی

محل وفات او را شهر ترمذ ذکر کرده اند (یافعی ، ج ٢، ص ١٩٣؛ ذهبی ، ١٤٠٣، همانجا؛ همو، ١٤١٢، حوادث و وفیات ٢٦١ـ٢٨٠ ه ، ص ٤٦١).

آثار ترمذی عبارت اند از: الجامع الصحیح که مهمترین کتاب ترمذی است ؛ الشمائل المحمدیة و الخصائل المصطفویة ، مجموعه احادیثی در توصیف وضع ظاهری ، خلق وخو، عادات و آداب شخصی و اجتماعی پیامبراکرم ، این کتاب چندین شرح و ترجمه و خلاصه دارد (بروکلمان ، ج ٣، ص ١٩٢ـ ١٩٥) و بارها در بیروت ، مصر و استانبول چاپ شده است ؛ دو کتاب العلل الصغیر و العلل الکبیر یا المفرد در باب اشکالات پنهان و آشکار موجود در اِسناد حدیث که اولی به آخر الجامع الصحیح ملحق شده و دومی با شرح ابن رجب حنبلی و با تحقیق صبحی جاسم الحمید در ١٣٩٦ در بغداد چاپ شده است ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ؛ عتر، ص ٣٧٩ـ٣٨١)؛ تسمیة اصحاب رسول اللّه صلی اللّه علیه وآله وسلم ، که در آن به ذکر عشرة مبشَّره (ده تن از صحابه که رسول اکرم وعدة ورود آنان را به بهشت داده است ) و دیگر اصحاب رسول اکرم پرداخته است . این کتاب نیز در بیروت به چاپ رسیده است . کتابهای دیگری نیز از او نام برده اند که عبارت اند از: التاریخ ، رباعیات الحدیث ، الزهد ، الاسماء والکنی ، و الا´ثار الموقوفة (ابن ندیم ، ص ٢٨٩؛ سمعانی ، ج ١، ص ٤٥٩؛ ابن کثیر، ج ٦، ص ٦٦؛ بغدادی ، ج ٢، ستون ١٩؛ ترمذی ، الشمائل ، مقدمة جلیمی ، ص ٢٦؛ عتر، ص ٣٧؛ بروکلمان ، ج ٣، ص ١٩٥).

منابع :
(١) ابن اثیر (علی بن محمد)، اللباب فی تهذیب الانساب ، بیروت ١٤١٤/ ١٩٩٤؛
(٢) ابن اثیر (مبارک بن محمد)، جامع الاصول فی احادیث الرسول ، چاپ عبدالقادر ارناؤوط ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٣) ابن حجر عسقلانی ، کتاب تهذیب التهذیب ، چاپ صدقی جمیل عطار، بیروت ١٤١٥/ ١٩٩٥؛
(٤) ابن خلّکان ؛
(٥) ابن کثیر، البدایة والنهایة ، بیروت ١٤١١/١٩٩٠؛
(٦) ابن ندیم ؛
(٧) کارل بروکلمان ، تاریخ الادب العربی ، ج ٣، نقله الی العربیة عبدالحلیم نجار، قاهره ١٩٦٩؛
(٨) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، ج ٦ ؛
(٩) محمدبن عیسی ترمذی ، الجامع الصحیح و هوَسنن الترمذی ، چاپ احمدمحمد شاکر و دیگران ، بیروت : داراحیاء التراث العربی ، ( بی تا. ) ؛
(١٠) همو، الشمائل المحمدیة و الخصائل المصطفویة ، چاپ سیدبن عباس جلیمی ، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(١١) خلیل بن عبداللّه خلیلی ، کتاب الارشاد فی معرفة علماء الحدیث ، چاپ محمدسعیدبن عمر ادریس ، ریاض ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(١٢) محمدبن احمد ذهبی ، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام ، چاپ عمر عبدالسلام تدمری ، حوادث و وفیات ٢٦١ـ٢٨٠ ه ، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(١٣) همو، سیر اعلام النبلاء ، ج ١٣، چاپ شعیب ارنؤوط و علی ابوزید، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٤) همو، العبر فی خبر من غبر ، ج ٢، چاپ فؤاد سیّد، کویت ١٩٨٤؛
همو، کتاب تذکرة الحفاظ ، حیدرآباد دکن

(١٥) ١٣٧٥ـ١٣٧٧/١٩٥٥ـ ١٩٥٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٦) فؤاد سزگین ، تاریخ التراث العربی ، ج ١، جزء١، نقله الی العربیة محمود فهمی حجازی ، ریاض ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٧) سمعانی ؛
(١٨) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ٤، چاپ س . دیدرینغ ، ویسبادن ١٣٩٤/ ١٩٧٤؛
(١٩) همو، نکت الهمیان فی نکت العمیان ، مصر ١٣٢٩/ ١٩١١؛
(٢٠) نورالدین عتر، الامام الترمذی و الموازنة بین جامعه و بین الصحیحین ، بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٨؛
(٢١) محمد عبدالرحمان مبارکفوری ، تحفة الاحوذی بشرح جامع الترمذی ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٢٢) عبداللّه بن اسعدیافعی ، مرآة الجنان و عبرة الیقظان ، بیروت ١٤١٧/ ١٩٩٧؛

(٢٣) EI ١ , s.v. " A l-Tirmid ¢ h ¢ ¦ â " (by A. J. Wensinck);
(٢٤) EI ٢ , s.v. " A l-Tirmid ¢ h ¢ ¦ â " (by G. H. A. Juynboll).

/ اکبر ترابی /