تئودوسیوس ، ریاضیدان و ستاره شناس یونانی قرن اول پیش از میلاد، که ترجمة آثارش به عربی و از این زبان به چند زبان دیگر، تأثیر مهمی در تاریخ ریاضیات دورة اسلامی داشته است . در > فرهنگ جنوب < (ج ٢، ص ٦٩٣) تئودوسیوس ، فیلسوف معرفی شده است .

نام او در منابع دورة اسلامی به صورتهایی چون ثاوذوسیوس ، ثاذوسیوس و تاودوسیوس نیز آمده است . بر اساس آنچه در کتاب > فرهنگ جنوب < (همانجا) ذکر شده است ، بسیاری (از جمله اشتاین شنایدر ، ١٩٦٠، ص ٣٤٣) او را اهل تریپولی (طرابلس غرب ، در لیبی ) می دانستند اما بر اساس نوشتة استرابون (ج ٥، ص ٤٦٥ـ٤٦٧)، وی اهل بیتینیا (شهر باستانی آسیای صغیر در ساحل دریای سیاه و مرمره ) بوده و ازینرو به تئودوسیوس بیتینیایی نیز مشهور است ( رجوع کنید به سارتون ، ج ١، ص ٢١١؛
زندگینامة علمی دانشوران ، ذیل "Theodosius of Bithynia" ).

آثار تئودوسیوس در قرن سوم و در جریان نهضت ترجمه ، به عربی ترجمه شد ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) اما چون وی در میان مسلمانان به عنوان ریاضیدان و ستاره شناسی بلندپایه شهرت نداشت ، در آثار مهمترین تراجم نویسان اسلامی آگاهیهای منسجمی از زندگی او نیامده است . ابن ندیم (ص ٣٢٨) فقط از آثار او نام برده و قِفْطی (ص ١٠٨) اگرچه او را ساکن اسکندریه و در روزگاری پس از دورة زندگی بطلمیوس دانسته ، آثار تئودوسیوس را به اشتباه به دو شخص متفاوت ، ثاذوسیوس و ثیوذوفروس ، نسبت داده ، که فقط صورت نخست صحیح است . آثار ریاضی و نجومی تئودوسیوس که به عالم اسلام انتقال یافته ، تحت تأثیر آرای چند تن از دانشمندان یونانی پیش از او، از جمله اقلیدس و ارشمیدس (هیث ، ج ٢، ص ٢٤٦ـ٢٤٧) و ائودوکسوس و آوتولوکوس (اوطولوقس )، بوده است . مطالب کتاب الاُکَر ، بویژه با مطالب کتاب ظاهرات فلک اقلیدس و کرة متحرکة آوتولوکوس مطابقت دارد (سزگین ، ج ٥، ص ١٥٤). نظام ستاره شناسی در این آثار، بر پایة آرای ائودوکسوس بوده (همانجا، به نقل از تسیگلر ) اما نظم آنها اقلیدسی است ؛
یعنی ، قضایایی که طرح آنها لازم بوده یکی یکی ذکر و اثبات شده است . چون تئودوسیوس بسیار تحت تأثیر آوتولوکوس بوده و از طرفی ، در کتاب الاکر خود برهانهای قضایایی را آورده که در کرة متحرکه آوتولوکوس از آنها

ذکری نشده ، شاید بتوان نتیجه گرفت که آوتولوکوس در بارة اثبات این قضایا کتابی داشته که تئودوسیوس از آن استفاده کرده ولی به دست ما نرسیده است (پاولی ، ج ٢، بخش ٢، ستون ٢٦٠٢ـ٢٦٠٣).

در دورة نهضت ترجمه از تئودوسیوس چهار کتاب به عربی ترجمه شد که در صحت انتساب سه فقره از آنها به او تردیدی نیست . این کتابها عبارت اند از: کتاب الاکر ، کتاب المساکن و کتاب الایام و اللیالی ، که هر سه از متوسطات * اند.از میان آنها، کتاب الاکر بیش از همه موردتوجه ریاضیدانان دورة اسلامی واقع شده و از سایر متوسطات مهمتر بر شمرده می شده است (ابن عبری ، ص ٧٧)؛
ازینرو، تئودوسیوس را «صاحب اکر» نیز خوانده اند (برای نمونه رجوع کنید بهابن صاعد اندلسی ، ص ١٨٠). نصیرالدین طوسی ، که تحریرهایی از هر سه اثر فراهم کرده ( رجوع کنید بهج ١، تحریر المساکن ، ص ٢، تحریر الاکر ، ص ٢؛
نیز رجوع کنید بهکراوزه ، ص ٤٤٣)، نوشته است که این آثار از یونانی به عربی ترجمه شده اند. این نظر پذیرفتنی است ، چون مترجم آنها قُسطابن لوقا بوده که به زبان یونانی تسلط داشته است . به نوشتة نصیرالدین طوسی (ج ١، تحریر الاکر ، همانجا)، معتضد باللّه (حک : ٢٧٩ـ٢٨٩)، شانزدهمین خلیفة عباسی ، دستور ترجمة کتاب الاکر را داد و قسطابن لوقا تا شکل پنجم از مقالة سوم آن را به عربی ترجمه کرد، اما کار نیمه تمام ماند و مترجم دیگری کار را به پایان برد و ثابت بن قُرّه کل آن را تصحیح کرد. بر اساس دست نویسی دیگر از این کتاب (متعلق به زمانی پیش از نگارش تحریر الاکر نصیرالدین طوسی )، حُنین بن اسحاق ، از مترجمان سرشناس دورة اسلامی ، نیز این کتاب را ترجمه کرده است (تئودوسیوس ، گ ٢٢ پ ؛
نیز رجوع کنید به کراوزه ، ص ٤٤٤).

کتاب الاکر رساله ای در بارة ابتدایی ترین مسائل هندسة کروی و دارای سه مقاله و ٥٩ شکل است . مقالة اول آن با ٢١ شکل ، به تعاریف کلی هندسة کروی (حدود) اختصاص دارد. مقالة دوم ، با ٢٣ شکل ، به بحث در بارة روابط دوایر عظیمه و صغیره می پردازد و در مقالة سوم ، با ١٤ شکل ، بحث در بارة قطاعهایی است که از برخورد دوایر نسبت به هم بر روی کره پدید می آیند. به گفتة نصیرالدین طوسی (ج ١، تحریرالاکر ، همانجا) در بعضی از نسخه های کتاب یک شکل کم بوده است .

موضوع کتاب المساکن ، آموزش مسائل پایة جغرافیای ریاضی و نجوم کروی ، در یک مقاله و ٣٣ شکل ، است و در آن در بارة مبادی پدیده های نجومی ، چون موضوع ستارگان ابدی الظهور در روی زمین ، بحث شده است . این کتاب ، کوچکترین رساله از مجموع رساله های سه گانة تئودوسیوس است که به عربی ترجمه شده است .

کتاب الایام و اللیالی ، که اللیل و النهار نیز معرفی شده ( رجوع کنید بهنصیرالدین طوسی ، ج ١، تحریر الایام و اللیالی ، ص ٢)، رساله ای در بارة نسبت بین طول روز و شب و بعضی مسائل پایة زمان سنجی در نجوم ، در ٢ مقاله و ٣٣ شکل ، است . مقالة اول این کتاب ١٢ شکل و مقالة دوم آن ٢١ شکل دارد. در این رساله تئودوسیوس به بررسی چگونگی بروز اختلاف بین طول روزهای سال در یک دوره پرداخته و دلایل این اختلاف را بر شمرده است . کتاب چهارم ، المرایاالمحرقة است که در صحت انتساب آن به تئودوسیوس تردید وجود دارد.

ابوریحان بیرونی (ص ١٤٧) در شرحِ گونه های مختلف اسطرلاب ، از کتاب الاکر تئودوسیوس یاد کرده و قطب الدین شیرازی نیز (ص ٢٨٤) در بحث در بارة اوج و حضیض خورشید به کتاب المساکن او اشاره کرده است . روی هم رفته سهم مؤثر تئودوسیوس در انتقال مباحث کلی و پایه ای بعضی علوم دقیقه به عالم اسلام ، از جمله هندسة کروی ، بویژه به سبب اهمیت تحریرهایی که نصیرالدین طوسی از نوشته های او پدید آورد که در نهادهای آموزشی علوم اسلامی تدریس می شدند و نیز استمرار تهیة این بازنویسیها به وسیلة دانشمندان پس از طوسی ، بسیار شایان تأمل است .

در دورة اسلامی بر آثار تئودوسیوس شرحهایی نوشته شد. ابن ابی اُصَیبِعَه (ج ١، ص ٢١٣) از شرحی نام برده که یعقوب بن اسحاق کِنْدی بر کتاب المساکن برای فرزندش احمد نوشت ، اما این شرح باقی نمانده است . بر کتاب الاکر نیز شرح مختصری نوشته شده است ( رجوع کنید به سزگین ، ج ٥، ص ١٥٥). این شرح در مجموعة کوچکی ، شامل چند حاشیة مختصر بر کتابهای ترجمه شدة ریاضی از جمله کتاب المُعْطَیات و ظاهرات الفلک اقلیدس ، آمده است . هر یک از رساله های کوچک این مجموعه عنوان مُدَّعیات دارند (از جمله ، مدعیات اکر ثاوذوسیوس مع مصادراتها ، گ ٨ پ ).

ترجمه های لاتینی آثار تئودوسیوس ، در قرون وسطا، از دو طریق به وجود آمدند: ترجمة مستقیم از یونانی و ترجمه از عربی . از میان آثار او، کتاب فی الایام و اللیالی را کفراد دازوپودیوس ، دانشمند سوئیسی (متوفی ١٠٠٩/١٦٠٠)، از یونانی به لاتینی ترجمه کرد و در ٩٨٠/١٥٧٢ با عنوان

De Diebue et noctibus به چاپ رساند (کارمودی ، ١٩٦٠، ص ٢٢١). کتاب المساکن را نیز گراردوس کرمونایی با

عنوان De Habitationbus از عربی به لاتینی ترجمه کرد، اما این کتاب طی قرون دهم تا دوازدهم / شانزدهم ـ هجدهم و در دوره ای که آثار متعددی از کتابهای ترجمه شده از زبان عربی در اروپا به چاپ می رسید، چاپ نشد (اشتاین شنایدر، ١٩٦٠، ص ٣٤٤؛
کارمودی ، ١٩٦٠، ص ٢١٩). از کتاب الاکر دست کم دو ترجمه در دست است ولی در مورد مترجمان آنها اتفاق نظر وجود ندارد. بسیاری (از جمله ، میلاس والیکروزا ، ص ٢٠٨؛
اشتاین شنایدر، ١٩٦٠، همانجا)، این ترجمه ها را به پلاتوی تیولیایی * یا گراردوس کرمونایی نسبت می دهند اما از آنجا که در قرن ششم / دوازدهم و پیش از ترجمة گراردوس کرمونایی ، از شرح آدلارد/ ادلارد باثی ، فیلسوف ، ریاضیدان و مترجم مشهور انگلیسی ، بر کتاب الاکر یاد شده (هسکینز ، ص ٣١)، تأیید می شود که این کتاب ، پیش از ترجمة گراردوس ، به لاتینی ترجمه شده است . ترجمة پلاتوی تیولیایی با عنوان Spherica Teodosii ، در ٩٢٤/ ١٥١٨ در ونیز و در ٩٦٥/ ١٥٥٨ در پاریس به چاپ رسید (حایک ، ص ٢٣٣؛
برای آگاهی بیشتر در بارة ترجمه های لاتینی این کتاب رجوع کنید بهکارمودی ، ١٩٥٦، ص ٢٢؛
همو، ١٩٦٠، ص ٢١٧؛
میلاس والیکروزا، ص ٢٠٨ـ ٢١١). در قرن هفتم / سیزدهم ، موسی بن ساموئل بن تِبّون ، مشهور به ابن تِبّون (متوفی ٦٨٢/ ١٢٨٣)، کتاب الاکر را از عربی به عبری ترجمه کرد (اشتاین شنایدر، ١٩٥٦، ص ٣٤٤، ١٠٦٢).

بازنویسی نصیرالدین طوسی از آثار تئودوسیوس ، که به یکی از مهمترین آثار ریاضی ـ نجومی عصر او تبدیل شد (برای آگاهی از این بازنویسیها رجوع کنید به تحریر * )، در ٦٥١ (زمان تحریر الاکر ) و ٦٥٣ (زمان تحریر المساکن و تحریر الایام و اللیالی ) صورت گرفت (مدرس رضوی ، ص ٣٥٤، ٣٥٧، ٣٦٣). نصیرالدین طوسی در این تحریرها توضیحاتی به اصل کتاب افزوده است . بیشترین توضیحها در تحریر الاکر (برای نمونه رجوع کنید بهص ٤٢ـ٤٦) آمده است . از این تحریرها، نسخه های خطی متعددی باقی مانده است (برای آگاهی نسخ خطی آنها در خارج از ایران رجوع کنید بهسزگین ، ج ٥، ص ١٥٤ـ ١٥٥؛
برای نسخ خطی این آثار در ایران رجوع کنید بهفکرت ، ص ١٠٦، ١٠٨ـ١٠٩؛
خیراندیش ، ص ٩١ـ٩٧). نفیسترین مجموعة این تحریرها یک سال پیش از فوت نصیرالدین طوسی کتابت شده است ( رجوع کنید بهدانش پژوه و منزوی ، بخش ٣، ص ٣٣١ـ٣٣٣). این تحریرها دوبار به چاپ رسیده اند: تحریر الاکر و تحریر کتاب المساکن در ١٣٠٤ در تهران چاپ سنگی شدند، و در ١٣٠٩ـ١٣١٠ ش نیز در حیدرآباد هند تحریر هر سه اثر تئودوسیوس به چاپ رسید. بین آثار تئودوسیوس در این دو چاپ اختلافهای اندکی وجود دارد.

تحریرالاکر نصیرالدین طوسی به دفعات به فارسی ترجمه شده است ، از آن جمله است : ترجمة غلامحسین طوسی ، با نام رایض النفوس (استوری ، ج ٢، بخش ١، ص ٢؛
منزوی ، ج ٤، ص ٢٦٨٥) و ترجمة ملامهدی نراقی (منزوی ، ج ٤، ص ٢٦٠٦). تحریرالمساکن را نیز تفضل حسین خان لکهنوی به فارسی بر گردانده است (کنتوری ، ص ١٢٠). تحریرالاکر را در اوایل قرن دوازدهم / هجدهم ، مترجمی به نام نایاناسو کهوپادیایه به سنسکریت ترجمه نمود (پینگری ، ص ٦٢٨). محمدباقربن زین العابدین یزدی بر کتاب تحریرالاکر حاشیه ای نوشته است (قربانی ، ص ٤٤١) که آن را شرح نیز معرفی کرده اند ( رجوع کنید بهسزگین ، ج ٥، ص ١٥٥).

محیی الدین یحیی بن ابی الشکر مغربی از کسانی است که پس از نصیرالدین طوسی کتاب الاکر را بازنویسی کرد. وی در قرن هفتم تحریری با عنوان تهذیب از این کتاب فراهم نمود ( رجوع کنید بهمحیی الدین مغربی ، گ ٣٠ پ ؛
نیز رجوع کنید به دسلان ، ص ٤٣٧؛
اشتاین شنایدر، ١٩٦٠، ص ٣٤٤). بازنویسی محیی الدین نیز، همانند تحریر نصیرالدین طوسی ، عموماً شامل یادداشتهایی با عنوان فصل است که بسیار کمتر از یادداشتهای نصیرالدین طوسی ، به کتاب افزوده شده است . از بازنویسی محیی الدین چند نسخة خطی باقی مانده است ( رجوع کنید به سزگین ، همانجا). کارا دو وو (ص ٢٨٧ـ ٢٩٥) این بازنویسی را بر اساس نسخه ای که در کتابخانة ملی فرانسه موجود است ( رجوع کنید بهسلان ، همانجا) بررسی کرده و شرحی کلی در بارة آن نوشته است . تقی الدین محمدبن معروف ، مشهور به تقی الدین راصد * ، نیز در قرن دهم تحریری از کتاب الاکر تهیه کرده بوده که باقی نمانده است (قربانی ، ص ٢٠١).

متن عربی المرایا المحرقة منسوب به تئودوسیوس موجود نیست (سزگین ، ج ٥، ص ١٥٦). گراردوس کرمونایی آن را به نام Liber Tidei de speculis به لاتینی ترجمه نموده است . در این ترجمه ، مؤلف اثر، پسر تئودوسیوس و نه خود او، دانسته شده است (حایک ، ص ١٠١).

منابع :
(١) ابن ابی اصیبعه ، کتاب عیون الانباء فی طبقات الاطباء ،چاپ امرؤالقیس بن طحان ( آوگوست مولر ) ، کونیگسبرگ و قاهره ١٢٩٩/١٨٨٢، چاپ افست انگلستان ١٩٧٢؛
(٢) ابن صاعد اندلسی ، التعریف بطبقات الامم : تاریخ جهانی علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجری ، چاپ غلامرضا جمشیدنژاد اول ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٣) ابن عبری ، تاریخ مختصر الدول ، چاپ انطون صالحانی یسوعی ، لبنان ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٤) ابن ندیم ؛
(٥) ابوریحان بیرونی ، استیعاب الوجوه الممکنة فی صنعة الاصطرلاب ، چاپ محمداکبر جوادی حسینی ، مشهد ١٣٨٠ ش ؛
(٦) تئودوسیوس ، کتاب الاکر ، نسخة خطی کتابخانة لیدن ، ش ٢ر١٠٣١، میکروفیلم کتابخانة بنیاد دایرة المعارف اسلامی ؛
(٧) سیمون حایک ، تعربت ... و تغربت ، او، نقل الحضارة العربیة الی الغرب ، لبنان ١٩٨٧؛
الهه خیراندیش ، «گزارشی در بارة گنجینه های خطی

(٨) کتب متوسطات ریاضی در کتابخانه های ایران »، در مجموعه مقالات سمینار هفتادمین سال افتتاح رسمی کتابخانة مجلس شورای اسلامی ، اسفند ١٣٧٤ ش ، به کوشش غلامرضا فدائی عراقی ، تهران : مجلس شورای اسلامی ، کتابخانه ، موزه و اسناد، ١٣٧٥ ش ؛
(٩) محمدتقی دانش پژوه و علینقی منزوی ، فهرست کتابخانة سپهسالار ، بخش ٣، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(١٠) محمد آصف فکرت ، فهرست الفبائی کتب خطی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی ، مشهد ١٣٦٩ ش ؛
(١١) ابوالقاسم قربانی ، زندگینامة ریاضیدانان دورة اسلامی : از سدة سوم تا سدة یازدهم هجری ، تهران ١٣٦٥ ش ؛
محمودبن مسعود قطب الدین

(١٢) شیرازی ، نهایة الادراک فی درایة الافلاک ، نسخة خطی کتابخانة ملی ملک ، ش ٣٤٠٩؛
(١٣) علی بن یوسف قفطی ، تاریخ الحکماء، وهو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبارالحکماء ، چاپ لیپرت ، لایپزیگ ١٩٠٣؛
(١٤) اعجاز حسین بن محمدقلی کنتوری ، کشف الحجب و الاستار عن اسماء الکتب و الاسفار ، قم ١٤٠٩؛
(١٥) محیی الدین مغربی ، تهذیب کتاب الاکر لثاوذوسیوس ، نسخة خطی کتابخانة لیدن ، ش ٣ر٥٥٦، میکروفیلم کتابخانة بنیاد دایرة المعارف اسلامی ؛
(١٦) محمدتقی مدرس رضوی ، احوال و آثار خواجه نصیرالدین طوسی ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(١٧) مدعیات اکرثاوذوسیوس مع مصادراتها ، نسخة خطی کتابخانة لیدن ، ش ٢ر١٠٢٤، میکروفیلم کتابخانة بنیاد دایرة المعارف اسلامی ؛
١٨- احمد منزوی ، فهرستوارة کتابهای فارسی ، تهران ١٣٧٤ ش ـ ؛
(١٩) محمدبن محمد نصیرالدین طوسی ، مجموع الرسائل ، حیدرآباد دکن ١٣٥٨ـ١٣٥٩؛

(٢٠) Francis J. Carmody, Arabic astronomical and astrological sciences in Latin translation: a critical bibliography , Berkeley, Calif., ١٩٥٦;
(٢١) idem, The astronomical works of Thabit B . Qurra , Berkeley, Calif., ١٩٦٠;
(٢٢) M. Le Baron Carra de Vaux, "Notice sur deux manuscrits arabes", JA , vol. ١٨, ser.٨ (١٨٩١);
(٢٣) Dictionary of scientific biography , ed. Charles Coulston Gillispie, New York: Charles Scribner's Sons, ١٩٨١, s.v. "Theodosius of Bithynia" (by Ivor Bulmer - Thomas);
(٢٤) H. Haskins, Studies in the history of mediaeval science , Cambridge ١٩٢٧;
Thomas Heath, A

(٢٥) history of Greek mathematics , New York ١٩٨١;
(٢٦) Max Krause, "Stambuler Handschriften islamischer mathematiker", Quellen und Studien zur Geschichte der Mathematik, Astronomie und Physik , pt. B: study ٣ (١٩٣٦);
(٢٧) Josإ M. Millؤs Vallicrosa, Las traducciones orientales en los manuscritos de la Biblioteca Catedral de Toledo , Madrid ١٩٤٢;
(٢٨) August Friedrich von Pauly, Paulys Real-Encyclopجdie der classichen Altertumswissen , ed. G. Wissowa, W. Kroll, and K. Mittelhaus, Stuttgart ١٨٩٤-١٩٧٠, II/٢, s.v. "Autolykos";
(٢٩) D. Pingree, "History of mathematical astronomy in India", in Dictionary of scientific biography , ibid, vol. ١٥;
(٣٠) George Sarton, Introdu  tion to the history of science , Malabar, Fla. ١٩٧٥;
(٣١) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , vol. ٥: Mathematik bis ca. ٤٣٠ H. , Leiden ١٩٧٤;
(٣٢) M. Le Baron de Slane, Catalogue des manuscrits arabes , Paris ١٨٨٣-١٨٩٥;
(٣٣) Moritz Steinschneider, Die arabischen غbersetzunges aus dem Griechischen , Graz ١٩٦٠;
idem, Die hebrجischen غbersetzungen des Mittelalters

(٣٤) und Juden als Dolmetscher , Graz ١٩٥٦;
(٣٥) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio-bibliographical survey , vol. ٢, pt. ١, London ١٩٧٢;
(٣٦) Strabo, The geography of Strabo , with an English translation by Horace Leonard Jones, vol. ٥, London ١٩٦١;
(٣٧) Suda lexicon , ed. A. Adler, Leipzig ١٩٢٨-١٩٣٨.

/ فرید قاسملو /