دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٨٤٣
بِنْدِر ، ( شهری در مولداوی ) . این نام روی سکه ای متعلق به منگلی گرای به تاریخ ٩٠٥/ ١٤٩٩ـ١٥٠٠ دیده می شود؛ در اسناد تاتاری نیز به عنوان «بِندِر ـ کرمان » یافت می شود (زرنوف ، ص ١٦). بِندِر که برگرفته از بَندَر فارسی است ، پیش از آن «تیگینا»/ «تیغینه آ » نامیده می شد که ممکن است ریشة قپچاقی (کومان ) داشته باشد. قرار گرفتن در «مسیر تاتارها» و دادوستد فعالانه بین لووف و کریمه و آق کرمان در قرن هشتم / چهاردهم ، سبب شد که بندر به شهری تجاری با عواید سرشار گمرکی تبدیل شود. ظاهراً این شهر در حدود ٨٠٣/١٤٠٠ از تسلط تاتارها خارج شد و زیر فرمان شاهزادگان مولداوی درآمد. تاتارها می کوشیدند که آنجا را دوباره تصرف کنند (اُلغ محمد در ٨٣١ و ایمینک میرزا در ٨٨١)، و بالاخره منگلی گرای ، به یاری عثمانیها، بندر را در ٨٨٩ تصرف کرد. در ٩٤٥ که سلیمان دوم ، مولداوی را فتح کرد و «سنجق » جدیدی از وحدت آق کرمان با بسارابی جنوبی تشکیل داد، فرمان بنای قلعة مستحکمی را در مرز جدید بندر صادر کرد. اولیا چلبی در ١٠٦٧، این قلعه را وصف کرده است (ج ٥، ص ١١٦ـ١٢٠). در ٩٧٨ مرکز «سنجق بیگی » شد و سپس به ایالت جدید ازو ملحق گردید. قاضی بندر، چهل ناحیه را تحت اختیار قانونی داشت و یک «امین » بر گمرکخانه های همیشه فعال نظارت می کرد. اولیا چلبی گزارش کرده است که حومة آن در مغرب و جنوب قلعه قرار دارد و شامل هفت منطقة مسلمان نشین و هفت منطقة غیرمسلمان نشین است . اولیا چلبی می افزاید که بندر «کلید امپراتوری » در شمال و بخصوص پایگاهی مستحکم در برابر قزاقهای دنیپر است .
بندر همچنین ، به سبب پناه دادن به کارل دوازدهم پادشاه سوئد، از رجب ١١٢١ تا اول محرم ١١٢٥/ اوت ١٧٠٩ تا ١٧ فوریة ١٧١٣، و پوتوکی در ١١٨٢/ ١٧٦٨ شهرت دارد. روسها نخستین بار در ٧ جمادی الا´خرة ١١٨٤/ ٢٧ سپتامبر ١٧٧٠ و سپس در ١٢٠٣/١٧٨٩ و ٢٥ شعبان ١٢٢١/ ٨ نوامبر ١٨٠٦، بندر را تصرف کردند و فقط طبق معاهدة بخارست در ١٥ جمادی الاولی ١٢٢٧/ ٢٨ مه ١٨١٢ توانستند آن را در اشغال خود نگه دارند.
( بعد از جنگ جهانی اول ، شهر بندر در ایالت بسارابی کشور رومانی قرار گرفت و در ١٣٢٢ ش / ١٩٤٤، پس از شکست رومانی ، در قلمرو شوروی ] سابق ) واقع شد و اکنون در جمهوری مولداوی قرار دارد ( د. ا. د. ترک ، ذیل «بندر قلعه سی ») و از شهرهای عمدة آن است ( دایرة المعارف فارسی ، ذیل «مولداوی ، جمهوری شوروی سوسیالیستی ») [ .
منابع :
(١) محمدظلی بن درویش اولیاچلبی ، اولیاچلبی سیاحتنامه سی ، ج ٥، چاپ احمد جودت ، استانبول ١٣١٤؛
(٢) ابراهیم پچوی ، تاریخ ، ص ٢٠٩ـ٢١٣؛
(٣) مصطفی جلال زاده ، طبقات الممالک فی درجات المسالک ؛
(٤) ( دایرة المعارف فارسی ،به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ـ١٣٧٤ ش ) ؛
(٥) G. I. Bra § tianu, Recherches sur Vicina et Cetatea Alba , Bucarest ١٩٣٥;
(٦) Chronique d'Ureche , ed. Giurescu;
(٧) A. Decei, Un "Fetih-na ¦ me-i Karabog § dan (١٥٣٨) de Nasuh Matrakµi", in Fuat Kخprدlد Armag § an i , Istanbul ١٩٥٣;
(٨) I A , s.vv. "Bog § dan", "Bucak" (by Aurel Decei);
(٩) N. Jorga, Gesch. des rumجnischen volkes , Gotha ١٩٠٥;
(١٠) A. N. Kurat, XII. Karl' i n Tدrkiye'de Kal i s i .. , Istanbul ١٩٤٣;
(١١) I. Nistor, Istoria Basarabiei , Cerna § uti ١٩٢٣;
١٢- [ TDVIA, s.v. "Bender Kalesi" (by Semavi Eyice)];
(١٣) V. Zernov, Materiaux .
/ خلیل اینالجق ( د. اسلام ) /