پاتانی (به تایلندی : پاتّانی ) ، منطقه ای در جنوب شرقی آسیا که سابقاً سلطان نشینی مالایایی بود، اما اکنون (به موجب معاهدة بانکوک میان بریتانیای کبیر و سیام در ١٣٢٧/١٩٠٩) جزو تایلند است . در حال حاضر از چهار ایالت جنوبی پاتانی ، نارتیوات ، یاله / جاله و ساتون تشکیل شده است . ٨٠% جمعیت این چهار ایالت را مسلمانان مالایایی تشکیل می دهند.

پاتانی در طول سده های هشتم تا دوازدهم / چهاردهم ـ هجدهم ، مرکز مهم تجارت میان چین و آسیای جنوب شرقی بود. گرایش دربار سلطنتی به اسلام (ظاهراً در اواسط قرن نهم / پانزدهم ) پاتانی را قادر ساخت از مزایای اقتصادی و سیاسی که رابطه با جامعة مسلمانان به ارمغان می آورد، بهره مند شود. پاتانی به سبب گرایش رسمی نسبتاً زود هنگام (طبق سند محلی ) به اسلام ، از کانونهای اسلام در جنوب شرقی آسیا به شمار می آید.

به طور کلی پاتانی در تاریخ اسلام به دو دلیل عمده شهرت دارد: نخست داشتن سنّتی دیرپای و مداوم در زمینة کتابت که عبارت است از آثاری در زمینة فقه و کلام و تصوف که به زبان جاوه ای (مالایایی با استفاده از خط عربی ) تألیف می شد. بنیانگذار این سنت و پُرکارترین مؤلف آن داوود بن عبدالله بن ادریس الفَطانی بود. عده ای از محققان برجسته و ماهر، کار او را دنبال کردند که مشهورترین آنها احمدبن محمد زین (١٢٧٣ـ ١٣٢٤/ ١٨٥٦ـ١٩٠٦) بود. او بر مطبوعات مالایایی در مکه نظارت داشت و شاگردان مالایایی زبان بسیاری ، از جمله تک کنالی ، معلم مشهور و شخصیت برجستة اسلامی در شمال شرقی مالایا، را جذب کرد. از احمدبن محمد زین عمدتاً به سبب الفتاوی ' الفَطانیـّة که مجموعه ای مهم از احکام اوست ، نام برده شده است . این مجموعه از لحاظ فنی عالی است و سند معتبری از منابع عربی است که از تناسب اسلام با واقعیات زندگی مالایایی در اواخر قرن سیزدهم / نوزدهم سخن می گوید. سنّت نگارش کتاب تا امروز حفظ شده است و در ایالتهای شمال مالزی ، نظیر کلانتان ، کدا ، پراک ، و نیز خود پاتانی رایج است .

دلیل دوم ــ که با دلیل نخستین بی ارتباط نیست ــ آن است که پاتانی به عنوان موطن سنّت متمایز تحصیل و تدریس اسلامی ، بدانگونه که در «پندک » (لفظاً به معنای کلبه ) اجرا می شود ( ((ر.ک.ب)) پَسَنترِن * )، شهرت داشت و این شهرت تا حدی باقی مانده است . پندکها مؤسسات خصوصی اسلامی سنّتی اند و آنها را تک گورو (معلم دینی ) ــ که غالباً تحصیلات خاورمیانه ای دارد ــ اداره می کند. در این مکانها به مردان و زنان مسلمان طیف وسیعی از موضوعات اسلامی آموزش داده می شود. بسیاری از فارغ التحصیلان پندکها طبق سنّت برای ادامة تحصیل به مکه ، مدینه و قاهره (الازهر) و در این اواخر به فیلیپین ، مالزی و اندونزی می روند. مسلمانان پاتانی پندک را حافظ دین و زبان و فرهنگ خود می دانند، ازینرو این نهاد در سراسر قرن چهاردهم / بیستم برای حکومت تایلند مهم بوده است .

پاتانی و ایالتهای کنونی شمال مالزی در طول قرن سیزدهم / نوزدهم ، به سلطة سیام (تایلند) درآمدند. رابطة تایلندیها و مسلمانان همواره متشنج بوده است . تایلندیها هنوز مالایاییها را «خائک » (خارجی ، مهمان ) می نامند. امروزه در تایلند مسلمانان جنوب اقلیت کوچکی ، یعنی ٣% از جمعیت پنجاه میلیونی را ــ که غالباً بودایی اند ــ تشکیل می دهند. تاریخ مسلمانان پاتانی شاهد کشمکشی درازمدت برای حفظ استقلال دین و زبان و فرهنگ بوده است . پیشینة کهن را سنّت نیرومند روایتهای تاریخی شفاهی و مکتوب زنده نگاه داشته است که بر دوران پیش از قرن سیزدهم / نوزدهم تأکید دارد، یعنی روزگاری که پاتانی خارج از قلمرو سیام قرار داشت . سیاست دولت بانکوک نسبت به مسلمانان جنوب ، میان مسالمت اکراه آمیز از یک سو و سیاست تهاجمی تایلندی کردن از سوی دیگر، در نوسان بوده است . سیاست اخیر، بویژه در دهه های ١٣٢٠ و ١٣٣٠ش / ١٩٤٠ و ١٩٥٠، واکنش شدید محلی و برخوردهای خونین میان دولت و مسلمانان مالایایی را به وجود آورد. زندانی کردن رهبران مذهبی ، عزم پیروان آنان را در پی گیری روش سنّتی اسلامی زندگی خود راسختر کرد. از دهة ١٣٤٠ش / ١٩٦٠ تاکنون خط مشی بانکوک به جذب مسلمانان متمایل شده است . این خط مشی در سیاستهایی از این قبیل مشاهده می شود: پرداخت کمک هزینة تحصیلی به مدارس مذهبی مشروط بر آموزش موضوعات غیرمذهبی علاوه بر اسلام ، تلاش برای برپایی شوراهای رهبران مذهبی برای مشاوره و ارشاد (اما تاکنون دادگاه شریعت تشکیل نشده است )، انتشار ترجمه های تایلندی قرآن ، و امتیازهایی در زمینة پوشش اسلامی . مسلمانان به درستی این سیاستها را تلاشهایی برای کاهش اعمال مذهبی خود تلقی می کنند. در واقع ، در سراسر قرن چهاردهم / بیستم واکنش مسلمانان به تلاشهایی که در جهت جذب و ادغامشان صورت گرفته ، تحکیم و تقویت اعتقادشان به اسلام بوده است .

وضع اقتصادی مسلمانان در چهار ایالت جنوبی در دهه های ١٣٣٠ و ١٣٤٠ش / ١٩٥٠ و ١٩٦٠ بدتر شد. در دهة ١٣٥٠ش / ١٩٧٠ بانکوک متوجه شد که سطح گذران زندگی مالایاییها عامل افزایش ناآرامیهای سیاسی ، راهزنی و فعالیتهای استقلال طلبانه در ناحیه بوده است . تلاش برای بهبود وضعیت اقتصادی این منطقه تاکنون با توفیقی ناپایدار روبرو بوده است . دلایل آن پیچیده است ، اما بی میلی به سرمایه گذاری عمده در منطقه ای که تاریخ متشتت داشته ، از جملة این دلایل است .

جنبشهای استقلال طلبانه ای میان مالایاییها دیده می شود که از اواخر دهة ١٣٢٠ش / ١٩٤٠ برای کسب استقلال یا ملحق شدن به مالزی مبارزه کرده اند. این مردم از هنگامی که تایلندیها حکام سنّتیشان را تغییر دادند، برای انتخاب رهبر به معلمان مذهبی روی آوردند و چهار جبهة ملی موجود نیز رهبرانی از این گروه دارند. ( در ١٩٦٠، جبهة آزادیبخش پاتانی و در ١٩٦٨، سازمان آزادیبخش متحد پاتانی تأسیس شد. هدف هر دو سازمان دستیابی به استقلال استانهای جنوبی مسلمان نشین ، با توسل به جنگهای چریکی بود (کتانی ، ص ١٧٥). تلاش مسلمانان برای کسب خودمختاری یا استقلال به شکل سازمان یافته و در جنگ محدود با ارتش تایلند در دهه های ١٣٥٠ و بویژه ١٣٦٠ش / ١٩٧٠ و ١٩٨٠ ادامه یافت . اما ) تایلندیها با این جنبشها بشدت برخورد کرده اند و اکنون این جنبشها در رکود به سر می برند. گاهی خشونتهای استقلال طلبانه بسرعت سرکوب می شود، اما ارادة استقلال طلبان و حمایت مداوم مسلمانانِ خارج از تایلند از آنان ، حاکی از آن است که این مشکل برای حکومت بانکوک پابرجا خواهد بود.

] بیشتر مردم مسلمان مناطق جنوبی از رونق اقتصادی تایلند در دهة ١٣٦٠ش / ١٩٨٠ بی نصیب ماندند و از سیطرة بوداییها بر رده های بالای حکومت محلی و آموزش تایلندی احساس حقارت می کردند. ارتش تایلند، در مهار و متوقف کردن جنبشهای استقلال طلب مسلمان به پیروزی نسبی رسید. با وجود این ، تمایل به کسب خودمختاری بیشتر منطقه ای ، بویژه در منطقة پاتانی ، به شکل قوی پابرجا ماند و از اواخر دهة ١٣٦٠ش / ١٩٨٠ به این سو، گرایش مجدد به اصول گرایی اسلامی بویژه در میان نسل جوان ، در قالب جنبشهای «دعوت * » (شبیه آنچه در مالزی ، اندونزی ، پاکستان و خاورمیانه وجود دارد) تبلور یافته است . تلاش اصول گرایان بر محور ایجاد تغییرات بنیادی در آیینها و نهادهای اسلامی است ( > اسلام و گروههای اسلامی < ، ص ٢٤١ـ٢٤٢؛
> مردمان مسلمان < ، ذیل "Thais" ).

در حال حاضر محور اصلی جنبش مسلمانان در منطقة پاتانی سازمان آزادیبخش متحد پاتانی است که خواستار استقلال استانهای جنوبی است ( > اسلام و گروههای اسلامی < ، ص ٢٤٢؛
> کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ٢، ص ٣٤٤٩؛
نیز ((ر.ک.ب)) تایلند، مسلمانان * ) [ .

منابع :
(١) هیچ مرجع معیاری دربارة پاتانی وجود ندارد. منابع زیر به منظور سهولت ارجاع براساس سرعنوانهای موضوعی تقسیم بندی شده اند.

١. تاریخهای قدیمی :

(٢) A. Teeuw and D. K. Wyatt, Hikayat Patani: the story of Patani , The Hague ١٩٧٠.

٢. تاریخهای محلی جدید با اهداف ملی گرایانه :

(٣) Patani Dahulu dan Sekarang ;
(٤) Ibrahim Shukri, Sejarah Kerajaan Melayu Patani , Kelantan [n.d.], English tr. C. Bailey and J. N. Miksic, as History of the Malay kingdom of Patani , Columbus, Ohio ١٩٨٥.

٣. مطالعات جدید:

(٥) Uthai Dulyakasem, "Muslim-Malay separatism in southern Thailand: factors underlying the political revolt", in Armed separatism in Southeast Asia , ed. Lim Joo-Jock and S. Vani, Singapore ١٩٨٤;
T.M. Fraser, Fishermen of

(٦) southern Thailand: the Malay villagers , New York ١٩٦٦;
(٧) Nantawan Haemindra, "The problem of the Thai Muslims in four southern provinces of Thailand", Journal of Southeast Asian studies , VII/٢ (١٩٧٦), VIII/١ (١٩٧٧);
(٨) Margaret L. Koch, "Patani and the development of a Thai state", Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society , ١/٢ (١٩٧٧);
(٩) W. K. Che Man, Muslim separatism: the Moros of southern Philippines and the Malays of southern Thailand , Singapore ١٩٩٠;
(١٠) Surin Pitsuwan, "Islam and Malay nationalism: a case study of the Malay-Muslims in southern Thailand", Harvard Ph.D. thesis, ١٩٨٢.

٤. اسلام :

(١١) W. A. Bougas, "Some early Islamic tombstones in Patani", JMBRAS , LIX/١ (١٩٨٦);
(١٢) Omar Farouk, "The origins and evolution of Malay-Muslim ethnic nationalism in southern Thailand", in Islam and society in Southeast Asia , ed. Taufik Abdullah and Sharon Siddique, Singapore ١٩٨٦;
(١٣) Virginia Matheson and M. B. Hooker, "Jawi literature in Patani: the maintenance of an Islamic tradition", JMBRAS , LXI/١ (١٩٨٨).

(١٤) ] منابع بندهای افزوده : علی کتانی ، اقلیتهای مسلمان در جهان امروز ، ترجمة محمدحسین آریا، تهران ١٣٦٨ش ؛

(١٥) The Europa world yearbook ١٩٩٩ , London ١٩٩٩;
(١٦) Islam and Islamic groups: a worldwide reference guide , ed. Farzana Shaikh, London ١٩٩٢;
(١٧) Muslim peoples: a world ethnographic survey , ed. Richard V. Weekes, Westport, connecticut ١٩٨٤, s.v. "Thais" (By Ray Scupin)].

/ ویرجینیا ماتسون هوکر ( د. اسلام ) و ( گروه اسلام معاصر ) /