دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٤٤٢
کاشانى، آخوند ملامحمد، ، مدرّس و مروّج فلسفۀ ملاصدرا در اصفهان در قرن سيزدهم. در منابع به تاريخ ولادت آخوند ملامحمد اشارهاى نشده، اما چون وى در ١٣٣٣ در ٨٤ سالگى وفات كرده (رجوع کنید به مهدوى، ص ٧)، احتمالا در حدود ١٢٤٩ به دنيا آمده است. از زندگى كاشانى اطلاع چندانى در دست نيست. همينقدر ميدانيم كه وى در ١٢٨٦ از كاشان به اصفهان رفته و تا پايان عمر در آنجا سكونت داشته است. محل اقامت وى در اصفهان، مدرسۀ جَدّه كوچك و در اواخر عمر مدرسۀ صدر بوده كه در آنجا به تعليم ميپرداخته است (صدوقى سها، ص ٤١٢). كاشانى علاوه بر فلسفه در رياضيات و نجوم و هيئت و فقه نيز تبحر داشته است (كتابى، ج ١، ص ٤٠١ـ٤٠٢).
وى معاصر و معاشر جهانگيرخان قشقايى بود و هر دو، بدون رقابت و منازعت، در مدرسۀ صدر به تدريس فلسفه اشتغال داشتند و حضورشان موجب رونق فلسفه در حوزه فلسفى اصفهان و رواج فلسفه ملاصدرا گرديد، به نحوى كه طلاب از شهرهاى دور و نزديك و كشورهاى مجاور در حلقۀ درس آنها حاضر ميشدند (همايى، ص ١٥، ١٨؛
قرقانى، ص ٥٤١؛
كتابى، ج ١، ص ٤٠١).
آقامحمدرضا قمشهاى، ملاحسن نورى (پسر ملاعلى نورى) و ملا عبدالجواد خراسانى از استادان كاشانى بودند (رجوع کنید به معلم حبيبآبادى، ج ٧، ص ٢٣٥٥؛
صدوقيسها، ص ٤١١). وى شاگردان بسيارى تربيت كرده است، از جمله سيد ابوالحسن اصفهانى، اسداللّه ايزد گشسب گلپايگانى، سيدجمالالدين موسوى گلپايگانى، ميرزا حسنخان جابرى انصارى، سيدحسن قوچانى، سيدحسن مشكان طبسى، سيدحسن مدرس، ميرزا على آقا شيرازى، محمد حكيم گنابادى، محمدحسن بيچاره بيدختى، ميرزا محمدعلى لاريجانى، محمدهادى فرزانه قمشهاى، و رحيم ارباب اصفهانى كه شاگرد خاص وى بود (رجوع کنید به صدوقيسها، ص ٤١٤ـ٤٢٠).
كاشانى اهل ذوق و عرفان نيز بود و حالات و كراماتى از او گزارش شده است (رجوع کنید به همان، ص ٤١٢ـ٤١٤؛
كتابى، ج ١، ص ٤٠٠).
منابع :
(١) منوچهر صدوقى سها، تحرير ثانى تاريخ حكماء و عرفاى متأخر، تهران، ١٣٨١؛
(٢) مهدى قرقانى، حكيم جهانگيرخان قشقايى، اصفهان، ١٣٧١؛
(٣) سيدمحمدباقر كتابى، رجال اصفهان، در علم و عرفان و ادب و هنر، اصفهان، ١٣٧٥؛
(٤) ميرزامحمدعلى، معلم حبيبآبادى، مكارمالاثار، اصفهان، ١٣٧٤؛
(٥) سيدمصلحالدين مهدوى، تذكره القبور يا دانشمندان و بزرگان صفهان، اصفهان، ١٣٤٨؛
(٦) جلالالدين همائى، دو رساله در فلسفه اسلامى، تهران، ١٣٩٨ه ق.
/ نسرانه ذوالفقارى /
تاریخ انتشار اینترنتی: ٦/٩/١٣٨٧