تَرْک ، شهری در شهرستان میانه و مرکز دهستان و بخش کندوان . این شهر در ٢٦ کیلومتری شمال شرقی شهر میانه (مرکز شهرستان )، در دشتی در جنوب قسمت میانی بخش کندوان واقع است و حدود ٥٢٥ ، ١ متر ارتفاع دارد. دامنه های جنوبی رشته کوه بُزقوش بر آن مشرف است و تپه های متعددی در پیرامون آن قرار دارد، از جمله تپه عمران در شمال و قره تپه در حدود ٥ر٣ کیلومتری جنوب آن . رود فصلی تَرْک یا گرگه رود اراضی پیرامون شهر را آبیاری می کند و پس از عبور از حدود پنج کیلومتری شمال ترک به رود قزل اوزن * می پیوندد. از جمله چشمه های مهم پیرامون شهر، چشمة میرعبدالعلی و چشمة گبره است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٤، ص ١١٨). قنات تراب خان سو نیز در شمال شهر جاری است .

ترک در منطقة آب و هوایی سرد و خشک قرار دارد. میانگین بیشترین دمای آن در تابستانها ْ٣٥، میانگین کمترین آن در زمستانها ْ١٨-، و میانگین بارش سالانة آن حدود ٢٥٠ میلیمتر است . آب شهر از رود و چشمه و قنات تأمین می گردد. از مراتع غنی و فراوان پیرامون شهر برای دامداری استفاده می شود. وجود رود و اراضی حاصلخیز و مراتع پیرامون را در پیدایش آبادی ترک و سکونت در آن مؤثر دانسته اند (همانجا). ترک در منطقة زلزله خیز واقع است و در زمین لرزة ١٢٦٠ بشدت آسیب دید (امبرسز و ملویل ، ص ١٩٢).

ترک با شهر خلخال در حدود ٧٥ کیلومتری در مشرق ، ترکمان چای در حدود هفتاد کیلومتری در مغرب و شهر نیر در یکصد کیلومتری در شمال مرتبط است .

در ١٣٢٣ ش ، ترک یکی از آبادیهای دهستان کندوان در شهرستان میانه در استان سوم بوده است (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، ج ١، ص ٤٢٩). در ١٣٣٠ ش ، بخش ترک ، یکی از بخشهای شهرستان میانه (مشتمل بر دو دهستان گرم و کندوان )، به مرکزیت آبادی ترک (با ٨٩٩ ، ٢ تن جمعیت ) ذکر شده است (رزم آرا، ج ٤، ص ١٢٩ـ١٣٠). در ١٣٦٦ ش آبادی ترک جزو دهستان کندوان ، و مرکز آن شد (ایران . وزارت کشور. معاونت برنامه ریزی ، ص ٤٢). با تبدیل دهستان کندوان به بخش در ١٣٦٨ ش ، آبادی ترک نیز مرکز بخش کندوان گردید (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، ص ٦). با تصویب وزارت کشور در ١٣٧٩ ش ، این آبادی به شهر تبدیل شد.

جمعیت آبادی ترک در سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٩٦٢ ، ١ تن بوده است (مرکز آمار ایران ، ص ٢٢). اهالی این شهر به ترکی آذری سخن می گویند و شیعة دوازده امامی اند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، همانجا).

یکی از مهمترین آثار شهر ترک مسجد جامعی است که از زیباترین مساجد سنگی استان آذربایجان شرقی به شمار می رود و ظاهراً حدود هشتصد سال قدمت دارد و احتمالاً در دوران حکومت سلطان محمد خدابنده (الجایتو ٧٠٣ـ٧١٦) ساخته شده است . این مسجد دارای صحن (با دو درِ ورودی ) و شبستان و مناره است . شبستان مسجد با ابعاد ٩ر١٧ * ٥ر٢١ متر، مستطیل شکل است و یک محراب اصلی و دو محراب کوچکتر دارد. در جنوب شرقی شبستان نیز مقبره ای قرار گرفته است . این مسجد در زمین لرزة ١٢٦٠ ویران و در ١٢٨٢ بازسازی و ستونها و پنجره های آن از سنگ و، محراب آن از سنگِ تراشیده ساخته شد. در زمین لرزة ١٢٩٧ نیز آبادی ترک و مسجد بازسازی شدة آن آسیب دید (مخلصی ، ص ٢٢٣ـ٢٢٧؛ عالمپور رجبی ، ص ١٠٣؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٤، ص ١١٩؛ امبرسز و ملویل ، همانجا).

منابع :
(١) نیکلاس امبرسز و چارلز ملویل ، تاریخ زمین لرزه های ایران ، ترجمة ابوالحسن رده ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٢) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب اسامی دهات کشور ، ج ١، تهران ١٣٢٩ ش ؛
(٣) ایران . وزارت کشور. معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت . دفتر تقسیمات کشوری ، اجرای قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٤) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شمارة مصوبات آن ، تهران ١٣٨١ ش ؛
(٥) رزم آرا؛
(٦) مسعود عالمپور رجبی ، تاریخچة فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی ، تبریز ١٣٥٧ ش ؛
(٧) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ١٤: میانه ، تهران . سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧٦ ش ؛
(٨) محمدعلی مخلصی ، فهرست بناهای تاریخی آذربایجان شرقی ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٩) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان آذربایجان شرقی ، شهرستان میانه ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٠) نقشة عمومی کشور جمهوری اسلامی ایران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٢:١، تهران : مؤسسة جغرافیائی ارشاد، ( بی تا. ) .

/ علی اصغر ریاحی /