خَلَجِستان ، خَلَجِستان، بخشى در شهرستان قم در استان قم، به مركزيت شهر دستجرد. اين بخش كه در شمال و شمال‌غربى شهرستان قم قرار گرفته، مشتمل است بر دو دهستانِ دستجرد و قاهان و شهر دستجرد (رجوع کنید به ادامه مقاله).

كوه ميشى (بلندترين قله ح ٠٩١ ،٢متر) در جنوب آبادى تينوج/ طينوج در دهستان دستجرد، و كوه سَلْمِستان (بلندترين قله ح ٠٨١ ،٢متر) در شمال آبادى قاهان (مركز دهستان قاهان)، هر دو جزو رشته‌كوههاى مركزى ايران‌اند و در اين بخش امتداد دارند (رجوع کنید بهجعفرى، ج ١، ص ٣٢٤، ٥٢٧). گردنه كُنْدرود در دو كيلومترى جنوب‌غربى آبادى احمدآباد، در دهستان دستجرد واقع است (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٤٨، ص ٧٢).

رودهاى فصلى بخش عبارت‌اند از: سولِقان به طول حدود ٢٥ كيلومتر در دهستان قاهان، ريزابه رود قره‌چاى؛ وِزْوا به طول حدود ٢٦ كيلومتر در دهستان قاهان، ريزابه سولقان؛ رود دستجرد به‌طول حدود ٣٠ كيلومتر؛ و مُرواريدَر به طول حدود ١٩ كيلومتر، كه هر دو ريزابه كُنْدْرودِ طَغَرود هستند و در دهستان دستجرد جريان دارند (رجوع کنید به جعفرى، ج ٢، ص ٢٢٨، ٢٨٠، ٤٤٨، ٤٧٣).

خلجستان ازگيا گل خطمى، گل كبود، خاكشير، بابونه، شاتره، كاسنى، ريواس، پونه، شيرين‌بيان، كنگر، تلخه‌بيان و گونِ كتيرا دارد و از زيا روباه، خرگوش، گرگ، شغال، جوجه‌تيغى و از پرندگان تيهو و عقاب در آن يافت مى‌شود. محصولات عمده آن گندم، جو، تره‌بار، يونجه و بنشن و از فراورده‌هاى باغى آن انگور، گردو، گلابى، سيب، گيلاس، زردآلو، انار و بادام است كه مقدارى از آنها صادر مى‌شود. پرورش گوسفند، بز، گاو و طيور و زنبوردارى و از صنايع‌دستى، قالى‌بافى در آن رايج است. اين بخش داراى معادن باريت و مرمريت و گرانيت و آهن است (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٤٨، ص ٧٢ـ٧٣، ١٤٧).

اهالى بخش خلجستان شيعه دوازده امامى‌اند و به زبان فارسى و خلجى (رجوع کنید به خلج*) گفتگو مى‌كنند (همان، ج ٤٨، ص ٩، ١٤٧). راه قم ـ تفرش از اين بخش مى‌گذرد.

براساس سرشمارى ١٣٨٥ش، جمعيت بخش خلجستان ٥٣٤،٩ تن ضبط شده است كه ١٢١ ،١تن آن (ح ١٢%) شهرنشين‌اند (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ذيل «استان قم»).

از لحاظ تقسيمات كشورى، در ١٣١٦ش خلجستان به مركزيت دستجرد، يكى از بخشهاى شهرستان قم و ساوه در استان شمال بود (رجوع کنید به ايران. قوانين و احكام، ١٣١٦ش، ص ٧١ـ٧٢). در ١٣٢٣ش، خلجستان با ٧٩ آبادى به صورت دهستان و دستجرد به‌عنوان بخش و جزو شهرستان قم (قم و محلات) در تابعيت استان دوم بود (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، ج ١، ص ٢٨، ٢٩٤ـ٢٩٥). در حدود ١٣٣٠، خلجستان جزو استان مركزى بود (رجوع کنید به رزم‌آرا، ج ١، ص ٨٩). در ١٣٥٥ش، بخش خلجستان با سه دهستان دستجرد، قاهان و راهْجِرْد غربى جزو شهرستان تفرش، در استان مركزى بود (رجوع کنید بهايران. وزارت كشور، ١٣٥٥ش، ذيل «استان مركزى»). مجددآ در تقسيمات كشورى ١٣٦٥ش، خلجستان با دو دهستان قاهان و دستجرد در تابعيت شهرستان قم قرار گرفت و جزو استان تهران شد (رجوع کنید به همو، ١٣٦٥ش، ذيل «استان تهران»). با تشكيل استان قم، در فروردين ١٣٧٥ بخش خلجستان در شهرستان قم ايجاد گرديد (رجوع کنید به ايران. قوانين و احكام، ١٣٧٦ش، ص ٦٩ـ٧٠).

آثار تاريخى و قديمى بخش خلجستان عبارت‌اند از: بقعه‌اى مشهور به بقعه علمدار، ظاهرآ متعلق به سده دوم، در آبادى كِياب، در ٧٩ كيلومترى مغرب شهر قم كه به اظهار اهالى محل، اين مقبره متعلق به محمدبن ابراهيم‌بن مالك‌اشتر نخعى است؛ مقبره شاهزاده عاقب در آبادى بَنابَر، در ٦٦ كيلومترى مغرب قم؛ مقبره شاهزاده جعفر در آبادى گيو (رجوع کنید به ادامه مقاله)، در چهار كيلومترى مشرق شهر دستجرد، كه مدفن فرزند امام موسى‌كاظم عليه‌السلام و بناى آن متعلق به سده ششم است؛ گنبد شاهزاده هادى‌بن امام كاظم در آبادى جِمِزْقان، در ٦٧ كيلومترى شمال‌غربى شهر قم (در كتيبه امامزاده، شاهزاده هادى از احفاد امام سجاد عليه‌السلام معرفى شده است)؛ روى پايه‌هاى دو صندوق منبت اين امامزاده تاريخِ ٩٤٧ حك شده است؛ گنبد شاهزاده زكريابن امام كاظم در آبادى عيسى‌آباد، در سه كيلومترى جنوب‌شرقى شهر دستجرد، كه كتيبه‌هاى منبت آن از آثار دوره صفوى (حك : ح ٩٠٦ـ١١٣٥) است (فيض قمى، ج ٢، ص ١٩٩ـ٢٠٢، ٢٠٥ـ٢٠٨، ٢١٢ـ٢١٣).

برخى از آباديهاى بخش خلجستان قديمى‌اند، از جمله آبادى گيو، در ارتفاع حدود ٦٧٠ ،١مترى كه سابقه آن به پيش از اسلام مى‌رسد (فقيهى، ص١٩٠) و گفته شده كه گيو آن را ساخته است (اعتمادالسلطنه، ج ٤، ص ٢٣١١)؛ آبادى طينوج، در پنج كيلومترى جنوب‌شرقى شهر دستجرد، كه در دوره ناصرى (١٢٦٤ـ١٣١٣) از قراى بزرگ و حاكم‌نشين خلجستان محسوب مى‌شد و بيشتر ساكنان آن سادات بودند و زائران قم از اين قريه عبور مى‌كردند، همچنين معبر خوزستان و لرستان و ديگر ولايات عراق (عراق عجم*، و جبال*) بود (همان، ج ٤، ص٢٣١٠)؛ آبادى آمِرِه، در نه كيلومترى جنوب‌غربى شهر دستجرد، كه اعتمادالسلطنه در دوره ناصرى آن را در يك فرسخى آشتيان در ميان كوه ذكر كرده و گفته است در گذشته داراى دويست خانوار بوده كه به‌سبب درگيرى و نزاع با يكديگر، مهاجرت كردند (رجوع کنید به ج ٤، ص ٢٣١١).

پيشينه. نام خلجستان از طوايف خلج ساكن در اين ناحيه اخذ شده است (رجوع کنید به فقيهى، همانجا). به نظر مى‌رسد نام قديمى آن جِهْرود بوده و پس از ساكن شدن طوايف خلج به خلجستان تغيير يافته است. در منابع جديد جغرافيايى، نام جهرود به عنوان واحد تقسيماتى ديده نمى‌شود. در سده چهارم، از طسوجِ جهرود ياد شده است (رجوع کنید به قمى، ص ١١٩). در سده هشتم حمداللّه مستوفى (ص ٦٣) جهرود را يكى از چهار ناحيه ولايت ساوه با ٢٥ پارچه آبادى دانسته است. در زمان ناصرالدين‌شاه، خلجستان مشتمل بر پنج بلوك، از جمله جهرود، بود. جهرود بلوكى ييلاقى، با ميوه‌هاى ممتاز از جمله انگور، زردآلو، بادام، گردو، گوجه و گيلاس بود كه بيشتر در قم به فروش مى‌رسيد. طول بلوك جهرود هشت فرسخ بود. اين بلوك حدود سى آبادى و مزرعه داشت (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ج ٤، ص٢٣١٠ـ٢٣١١).

در نيمه اول سده چهاردهم، از خلجستان به دو صورت بلوك خلجستان و ولايت خلجستان ياد شده است. در اين زمان، خلجستان به سبب وجود اشرار چپاولگر مانند محمدآقاى شنگلى و آزادخان ناامن بود (رجوع کنید به اسناد ساوه، ص ٣٧ـ٤٠، ٤٧، ٣٦٤ـ٣٦٥، ٤١٢ـ٤١٣).

در منابع دوره پهلوى (حك : ١٣٠٤ـ١٣٥٧ش)، خلجستان ناحيه‌اى ذكر شده است كه معدن فيروزه و مراتع خوب دارد و مسكن ايلات خلج است و اهالى آن به فارسى و گويش خلجى گفتگو مى‌كنند. همچنين گفته شده است كه تاريخ برخى مساجد آن به چهارصد سال قبل مى‌رسد (رجوع کنید به كيهان، ج ٢، ص ٣٩٦، ج ٣، ص ٤٢؛ ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، ج ١، ص ٢٩١).

شهر دستجرد، مركز بخش خلجستان. اين شهر در ارتفاع ٧٤٠،١ مترى، در حدود ٧٥ كيلومترى مغرب شهر قم، بر سر راه اصلى قم ـ تفرش قرار دارد. دستجرد در دره‌اى نسبتآ باز قرار گرفته و از شمال با كوه مامازر (بلندترين قله ح ٠٢٤ ،٢متر)، از شمال‌شرقى با كوه پايين (بلندترين قله ح ٨٧٦ ،١متر)، و از جنوب‌شرقى با كوه ميشيل (بلندترين قله ح ١٠٠ ،٢متر) احاطه شده است. رود دستجرد از وسط شهر، و رود مرواريدر از پنج كيلومترى شمال آن مى‌گذرد. بالاترين دماى آن ْ٣٩ در اواخر مرداد و بيشترين برودت آن ْ٥ر١٥- در اواخر دى تا اوايل بهمن و ميانگين بارش سالانه آن ٤ر٢٠٢ ميليمتر ضبط شده است (رجوع کنید به سازمان هواشناسى كشور، ص ٥١٧).

دستجرد با راه اصلى به طول ٢٥ كيلومتر به تفرش و از طريق سه راهى سلفچگان، به قم، دليجان و اراك مرتبط مى‌شود.

دستجرد در آذر ١٣٧٩ به شهر و مركز بخش خلجستان بدل شد (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور، معاونت سياسى ،ذيل «استان قم»). در سرشمارى ١٣٨٥ش جمعيت شهر ١١٢١ تن بوده است (رجوع کنید بهمركز آمار ايران، همانجا).

دستجرد كه به‌صورت دستگرد نيز ضبط شده است (رجوع کنید بهكيهان، ج ٢، ص ٣٩٦)، معرّب دستگرد يا دستكرد است (افضل‌الملك، ص ٢٣٣؛ نيز رجوع کنید به دهگان و هدائى، ج ١، ص ١٣٧؛ پانويس ١). در ٣٧٨، محمدبن حسن قمى در تاريخ قم (همانجا) از دستجرده در طسوجِ جهرود ياد كرده است. اين دستجرد را نبايد با دستجرد ديگرى كه امروزه به‌نام دَستگِرد، از دهات دهستان فُرْدو، در بخش نوفل لوشاتو (در شهرستان قم) محسوب مى‌شود، يكى دانست (براى اطلاعات بيشتر در اين باره رجوع کنید به كتابچه تفصيل حالات و املاك و مستغلات و قنوات و بلوكات دارالايمان قم، ص ١٥١؛ افضل‌الملك، ص ٢٣٣ـ٢٣٤، كه آن را از بلوك قهستان ذكر كرده است).

به نوشته رزم‌آرا (ج ١، ص ٨٩)، دستجرد قصبه‌اى بود با جمعيت دو هزار تن، و غلات و ميوه و پنبه در آن كشت مى‌شد و از صنايع‌دستى گيوه‌بافى در آن رواج داشت.

به‌نظر مى‌رسد حسن‌بن على‌بن حسن دستجردى، از فقهاى سده ششم، به همين دستجرد منسوب باشد (اردبيلى، ج ١، ص ٢٠٩؛ آقابزرگ طهرانى، ص ٦٣؛ مدرسى طباطبائى، ج ٢، ص ١٨٩).

منابع :
(١)محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، طبقات اعلام الشيعة: الثقات العيون فى سادس القرون، چاپ على‌نقى منزوى، بيروت ١٣٩٢/١٩٧٢؛
(٢) محمدبن على اردبيلى، جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، بيروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٣) اسناد ساوه، به‌كوشش غلامرضا جوادى، تهران: جهاد دانشگاهى شهيد بهشتى، ١٣٨٥ش؛
(٤) اعتمادالسلطنه؛
(٥) غلامحسين افضل‌الملك، تاريخ و جغرافياى قم، ]تهران ? ١٣٩٦[؛
(٦) ايران. قوانين و احكام، مجموعه قوانين سال ١٣١٦، تهران: روزنامه رسمى كشور شاهنشاهى ايران، ?] ١٣١٦ش[؛
(٧) همو، مجموعه قوانين سال ١٣٧٥، تهران: روزنامه رسمى كشور، ١٣٧٦ش؛
(٨) ايران. وزارت كشور، تقسيمات كشور شاهنشاهى ايران، تهران ١٣٥٥ش؛
(٩) همو، فهرست واحدهاى تقسيمات كشورى تا پايان شهريورماه ١٣٦٥، تهران ١٣٦٥ش؛
(١٠) ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، كتاب اسامى دهات كشور، ج ١، تهران ١٣٢٩ش؛
(١١) ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، نشريه تاريخ تأسيس عناصر تقسيماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٢ش؛
(١٢) عباس جعفرى، گيتاشناسى ايران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(١٣) حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛
(١٤) محمدابراهيم دهگان و ابوتراب هدائى، تاريخ اراك، اراك ?] ١٣٢٩ـ١٣٣٠ش[؛
(١٥) رزم‌آرا؛
(١٦) سازمان هواشناسى كشور، سالنامه آمارى هواشناسى : ٧٦ـ ١٣٧٥، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٧) فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور جمهورى اسلامى ايران، ج :٤٨ قم ـ اراك، تهران: سازمان جغرافيائى نيروهاى مسلح، ١٣٧٤ش؛
(١٨) على‌اصغر فقيهى، تاريخ مذهبى قم: بخش اول ازتاريخ جامع قم، قم ١٣٧٨ش؛
(١٩) عباس فيض قمى، كتاب گنجينه آثار قم، قم ١٣٤٩ـ١٣٥٠ش؛
(٢٠) حسن‌بن محمد قمى، كتاب تاريخ قم، ترجمه حسن‌بن على قمى، چاپ جلال‌الدين طهرانى، تهران ١٣٦١ش؛
(٢١) كتابچه تفصيل حالات و املاك و مستغلات و قنوات و بلوكات دارالايمان قم، در قم‌نامه: مجموعه مقالات و متون درباره قم، ]گردآورى [حسين مدرسى طباطبائى، قم: كتابخانه آيت‌اللّه مرعشى نجفى، ١٣٦٤ش؛
(٢٢) مسعود كيهان، جغرافياى مفصل ايران، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ش؛
(٢٣) حسين مدرسى طباطبائى، تربت پاكان: آثار و بناهاى قديم محدوده كنونى دارالمؤمنين قم، قم ١٣٥٥ش؛
(٢٤) مركز آمار ايران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٨٥ نتايج تفصيلى كل كشور، ١٣٨٥ش.

Retrieved Apr. ١٢.٢٠١٠, from http://www.sci.org.ir/ portal/faces/public/census٨٥/census٨٥.natayej/census٨٥.rawdata;

نقشه تقسيمات كشورى جمهورى اسلامى ايران، مقياس ٠٠٠،٥٠٠،١:٢، تهران: سازمان نقشه‌بردارى كشور، ١٣٧٩ش؛
(٢٥) نقشه جمهورى اسلامى ايران : براساس تقسيمات كشورى، مقياس٠٠٠،٦٠٠،١:١، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٣ش.
/ خسرو خسروى /