تَفتان ، کوه آتشفشانی نیمه فعال در شهرستان خاش در استان سیستان و بلوچستان . ارتفاع بلندترین قلة آن ٠٤٢ ، ٤ متر است و به همراه قله های دیگر، کوهستانی به وسعت حدود ٨٠٠ ، ١ کیلومتر مربع تشکیل می دهد (جعفری ، ج ١، ص ١٥٨). این کوهستان از شمال غربی (مشرقِ دهستان نازیل ) به جنوب شرقی (غرب دهستان سَنْگان ) کشیده شده است . طول آن از شمال غربی به جنوب شرقی ، دوازده کیلومتر است (معرفت ، ص ٣٨٦).

تفتان در ٤٣ کیلومتری شمال شهرستان خاش * قرار دارد. دهستانهای گوشه و اِسْکِل آباد در دامنه های جنوبی آن ، دهستانهای سنگان و تِمین و لادیز در دامنه های شرقی آن و دهستان کورین در دامنة شمالی آن واقع است (جعفری ، همانجا).

از دهانة تفتان گازهای شیمیایی متصاعد می شود (معرفت ، همانجا). این کوه قله های متعددی دارد که از معروفترین آنهاست : زیارت کوه در شمال که مرتفعترین قله است ، مادرکوه در جنوب ، صبح کوه در شرق و نرکوه در غرب (رزم آرا، ص ٢٦). قله های کوچکتر و فرعی آن در دامنة شمال غربی مشتمل است بر: شهسواران با ارتفاع ٨٢٥ ، ٢ متر، خارستان با ارتفاع ٧٥٠ ، ٢ متر و سیاه بندان با ارتفاع ٩٢٥ ، ٢ متر (جعفری ، ج ١، ص ٢١٠، ٣٤١، ٣٦٨). قلة چهل تن در منتهی الیه جنوب شرقی این کوه واقع است (معرفت ، ص ٣٨٧). به نوشتة سر پرسی سایکس (ص ١٣٦ـ١٣٧) نزد اهالی معروف است که یکبار چهل تن در این کوه پدیدار و سپس ناپدید شده اند، ازینرو این کوه برای

آنان محترم بوده است . قدیمترین دهانة آتشفشانی و دهانة

فعال جدید بر روی نرکوه قرار دارد ( جغرافیای کامل ایران ،

ج ٢، ص ٧٨٢).

رود فصلی تودی لِنگ از دامنه های غربی (جعفری ، ج ٢، ص ١٦٠) و رود فصلی سَنگان از دامنه های شرقی تفتان سرچشمه می گیرد و پس از طی مسیری در قسمت جنوب شرقی با رود تهلاب تلاقی می کند (افشین ، ج ١، ص ٥٥٣). رود لادیز از دامنه های شمالی این کوه سرچشمه می گیرد و پس از عبور از درة لادیز به رود میرجاوه می ریزد (همانجا؛ رزم آرا، ص ٥٣). آب این رودها به مصرف زراعی می رسد (کیهان ، ج ١، ص ٥٦). چشمه های موجود در دامنه های این کوه اغلب دارای املاح گوگردی است (رزم آرا، ص ٣٢). رزم آرا (ص ٢٦) به چشمه ای به نام «خوش آب » در دامنه های این کوه اشاره کرده است . در نزدیکی درة تنگ گلو چشمه ای وجود دارد که آب آن آشامیدنی است ، اما آب بقیة چشمه های تفتان ، به سبب داشتن املاح

گوگردی ، نوشیدنی نیستند (معرفت ، ص ٣٨٨).

پوشش گیاهیِ اطراف این کوه نسبتاً غنی است و شامل استپ کوهی و درختان جنگلی از قبیل کهور، بنه ، ارژن و بادام کوهی است ( جغرافیای کامل ایران ، ج ٢، ص ٨١٥). قسمت عمده ای از جنگلهای منطقة بلوچستان در اطراف این کوه قرار دارد و به سبب هوای معتدل ، دامنه های تفتان دارای درختان هلو و زردآلو و انار است . رستنیهای دامنة آن مشتمل است بر دِرمَنِه و بومادران و کلپوره ــ که کاربرد دارویی دارند ــ

و گونه های مرتعی برای چرای دام . دامنة تفتان زیستگاه گرگ ، کفتار، روباه ، شغال ، خرگوش و کبک است (رزم آرا، ص ٢٠؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١١٧ـ ١١٨، ص ٤،

٢٤، ٧٩).

طایفة ریگی از طوایف عمده ای است که در مرتفعترین شیبهای تفتان (دامنه های شمالی ) سکونت دارند (رزم آرا، ص ٤٦؛ سالار بهزادی ، ص ٣٧٧، پانویس ٢٢٥). دامنه های جنوبی تفتان ، از نظر اقتصادی یکی از مراکز مهم و معتبر کشاورزی بلوچستان است (بدیعی ، ج ٣، ص ٨٠). راههای اتومبیل رو خاش ـ سنگان و میرجاوه از دامنه های جنوب شرقی ، خاش ـ زاهدان از دامنه های جنوبی و غربی ، و راه لادیز ـ سعدآباد ـ زاهدان از دامنه های شمالی آن می گذرد (جعفری ، ج ١، ص ١٥٨).

در ١٣١٠ـ١٣١١/ ١٨٩٣ سر پرسی سایکس از طریق درة تامیندان به قلة چهل تن رفته و آنجا را پوشیده از خاکستر سفید وصف کرده است (ص ١٦٢، ١٦٦؛ گابریل ، ص ٣٢٢ـ٣٢٣).

به نوشتة گابریل (ص ٣٦٢)، اسکرین در ١٣٠٧ ش / ١٩٢٨ در بازدید از دامنه های شمالی تفتان ، مقابر هفتاد مُلاّ را در غارهای طبیعی و نیز قلعة گودال را با اتاقهای حجره ای شکل دیده است .

منابع :
(١) یداللّه افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٢) ربیع بدیعی ، جغرافیای مفصل ایران ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٣) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٦ ش ؛
(٤) جغرافیای کامل ایران ، تهران : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی ، ١٣٦٦ ش ؛
(٥) علی رزم آرا، جغرافیای نظامی ایران : مکران ، تهران ١٣٢٠ ش ؛
(٦) عبدالرضا سالار بهزادی ، بلوچستان در سالهای ١٣٠٧ تا ١٣١٧ قمری ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(٧) سر پرسی مولزورث سایکس ، سفرنامة ژنرال سرپرسی سایکس ، ترجمة حسین سعادت نوری ، تهران ١٣٣٦ ش ؛
(٨) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ١١٧ـ ١١٨: خاش ـ نره نو ، تهران : ادارة جغرافیائی ارتش ، ١٣٦٤ ش ؛
(٩) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ ش ؛
آلفونس گابریل ، تحقیقات جغرافیائی راجع به

(١٠) ایران ، ترجمة فتحعلی خواجه نوری ، چاپ هومان خواجه نوری ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(١١) احمد معرفت ، کوهها و غارهای ایران ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(١٢) نقشة کشور جمهوری اسلامی ایران ، مقیاس ٠٠٠،٠٠٠،١:١، تهران : ادارة جغرافیائی ارتش ، ١٣٦٦ ش .

/ مجید عبداللّهی /