دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٥٠٢
چِشْمیزاده مصطفیرشید ، از وقایعنگاران عثمانى در سده دوازدهم؛ نیز شاعر. وقایعنگارى یا وقایعنویسى از مناصب رسمى در دربار عثمانى بود. وقایعنویسان، ضمن تدوین و تنظیم یادداشتهاى وقایعنگاران قبل از خود، رویدادهاى زمان خود را نیز ثبت میكردند (رجوع کنید به پاكالین، ذیل"Vak’ anuvis"). از تاریخ تولد مصطفیرشید آگاهى نداریم. پدرش قاضى محمدسعید و پدربزرگش چشمى محمد، در زمان سلطان مراد چهارم قاضى عسكر بودند. مصطفى پس از پایان تحصیلات، نخست قاضى عسكر گردید و سپس در مدارس گوناگون به تدریس پرداخت (د.ا.د.ترك، ذیل مادّه). مصطفى در پى استعفاى واقعهنویس سیدحاكم محمدافندى، در رجب ١١٨٠ وقایعنگار دربار شد. وى وقایعى را كه میان سالهاى ١١٨٠ تا ١١٨٢ در قلمرو عثمانى روى داده، بهویژه رویدادهاى دربار را، نوشته است. مجموعه این یادداشتها در كتاب چشمیزاده تاریخى گردآورى شده و شهرتِ چشمیزاده نیز بیشتر مرهون همین اثر است. مؤلف در این كتاب رویدادهاى سه سال (شامل سركوب قیامهایى در گرجستان، حجاز، قبرس و مصر) و نیز شرح برخى مراسم دربار را با نثرى شیوا نوشته است (همانجا). چشمیزاده در ١١٨٤ درگذشت (ثریا، ج ٢، ص ٩٣).
نوشتههاى چشمیزاده مهمترین و معتبرترین منبع براى دیگر مورخ عثمانى، یعنى واصف*، بوده است. واصف كتاب چشمیزاده را تلخیص كرده است (رجوع کنید به بروسهلى، ج ٣، ص ٤٥).
دیوان چشمیزاده مشتمل است بر قصاید، غزلیات، تخمیس و تضمینهایى كه اغلب در مدح دولتمردان زمان خود سروده است. نسخهاى از این دیوان، بهشماره ٨، جزو نسخ خطى تركى، در كتابخانه دانشگاه استانبول موجود است (د.ا.د.ترك، همانجا).
تاریخ چشمیزاده به كوشش كوتوك اوغلو با مقدمهاى در اهمیت این كتاب، به حروف لاتینى برگردانده شده و در ١٣٣٨ش/ ١٩٥٩ در استانبول انتشار یافته است (همانجا).
منابع :
(١) محمدطاهر بروسهلى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول ١٣٣٣ـ ١٣٤٢؛
(٢) محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول ١٣٠٨ـ١٣١٥/ ١٨٩٠ـ ١٨٩٧، چاپ افست انگلستان ١٩٧١؛
(٣) Mehmet Zeki Pakalan, Osmanli tarih deyimleri ve terimleri sozlugu, Istanbul ١٩٧١-١٩٧٢;
(٤) TDVIA, s.v. "Cesmizade Mustafa Resid" (by Bekir Kutukoglu).
/ محبوبه هریسچیان /