خزينة‌الاصفياء ، خزينة‌الاصفياء، تذكره ‌فارسى درباره احوال بزرگان اوليا و مشايخ صوفيه، نوشته غلام سرور لاهورى* (١٢٤٤ـ١٣٠٧). تأليف آن در ١٢٨٠ آغاز شد و در شوال ١٢٨١ به پايان رسيد. مؤلف مادّه‌تاريخهاى «مقدس خزينه ابرار» و «مخزن اسرار گنج اوليا» و «خزينه خوب» را براى آغاز كتاب و «خزانه خوبى» را براى پايان تأليف سرورده است (ج ١، ص ٤، ج ٢، ص ٤٤٩ـ ٤٥٠). عنوان كتاب نيز حاكى از تاريخ آغاز تأليف آن است. با اين حال، لاهورى در خاتمه كتاب (ج ٢، ص ٤٥٠) گفته كه شرح احوال بعضى از مشايخ را، كه در ١٢٨٢ و ١٢٨٣ وفات يافته‌اند، بعدآ به كتاب افزوده است. او در مقدمه كتاب (ج ١، ص ٣) تصريح دارد كه بعد از تأليف گلدسته كرامات، در مناقب عبدالقادر گيلانى، از او خواسته شد كه كتابى درباره احوال بزرگان دين و مشايخ صوفيه، احوال و خوارق و كرامات آنان، به تفكيك سلسله‌هاى عرفانى، جدا جدا بنويسد. بدين ترتيب غلام سرور خزينه را در هفت «مخزن» تنظيم كرد: ١) شرح حال حضرت محمد صلى‌اللّه عليه‌وآله‌وسلم و خلفاى راشدين و امامان معصوم عليهم‌السلام و ائمه اهل سنّت؛ ٢) مشايخ قادريه؛ ٣) مشايخ چشتيه؛ ٤) مشايخ نقشبنديه و مجدديه؛ ٥)مشايخ سهرورديه؛ ٦) مشايخ سلاسل متفرقه؛ ٧) شامل چهار فصل يا «حِصّه»: درباره همسران پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله‌وسلم، دختران آن حضرت، زنان صالح و اهل كرامت، مجانين و مجاذيب گذشته و حال. سپس خاتمه كتاب آمده است. گفته شده كه تذكره‌اى جامع‌تر از خزينة شامل تراجم برحسب سلسله‌هاى عرفانى از آغاز تا قرن سيزدهم، تأليف نشده است (رجوع کنید به هاشمى، ص ١١٦).

اگر چه اين كتاب تذكره عمومى مشايخ صوفيه جهان اسلام است، مؤلف در آن به ضبط تراجم مشايخ شبه‌قاره و پنجاب اهتمامى خاص داشته و شرح حال مشايخ معاصر يا آنانى را كه تازه درگذشته بودند را نيز آورده است (ظهورالدين احمد، ج ٥، ص ١٣). همچنين مؤلف مادّه‌تاريخ وفات هر يك از مشايخ را نيز در پايان احوال آنان ذكر كرده است. او در مقدمه كتاب (همانجا) منابع خود را كتابهاى معتبر متقدمان و متأخران معرفى كرده و در ضمن هر مدخل منابع آن را درج نموده است. بسيارى از اين منابع، از جمله تذكره آدم بنورى (احتمالا مناقب الحضرات)، تذكره حضرات حجره، تذكره نوشاهى، روضة الاسلام، معراج‌الولاية، مناقب‌الاولياء و مناقب‌الاصفياء، تاكنون به چاپ نرسيده و ناياب است (براى فهرست كامل منابع ناياب آن رجوع کنید به ظهورالدين احمد، همانجا). زبان كتاب بسيار ساده و به دور از هرگونه تكلف است و عبارات عربى در آن به ندرت ديده مى‌شود. از ميان تذكره‌هايى كه در شبه‌قاره تأليف شده، خزينه به قدرى مورد اقبال واقع شده كه پس از ١٢٨١، منبع و سرمشق بسيارى از تذكره‌نويسان و مناقب‌نگاران صوفيه بوده است (غلام سرورلاهورى، ١٣٩٦، مقدمه مجددى، ص ١٨، پانويس ١). تذكره‌نويس ايرانى، معصوم‌عليشاه، در طرائق‌الحقائق (براى نمونه رجوع کنید به ج ٢، ص ٩، ٧٨، ٥٥٣، ج ٣، ص ١٠، ٦٦، ٢٥٢) از مطالب آن به ويژه مادّه‌تاريخها، استفاده كرده و گاهى نيز بر آن تعريض نوشته است (رجوع کنید به ج ٣، ص ٣). استورى در بخش تذكره‌هاى فارسى كتاب ادبيات فارسى (ج ١، بخش ٢، ص ٩٢٣ـ ١٣٤٧) مكرر به خزينه استناد كرده است. البته بسيارى از تاريخهاى تولد يا وفات خزينه صحت ندارد و در قبول آنها بايد احتياط كرد (ظهورالدين احمد، همانجا). تذكره‌نويسانى كه از خزينه تقليد كرده‌اند برخى از اشتباهات آن را يادآورى كرده‌اند. شريف احمد نوشاهى (ص ٣٥ـ٤٠) اشتباهات غلام سرور را در مورد تاريخ وفات مشايخ نوشاهيه بررسى كرده است. همچنين در ترجمه اردوى خزينه بسيارى از اين تاريخها اصلاح شده است. محمد حبيب در ابتداى كتاب تاريخ مشايخ چشت نظامى (ج ١، مقدمه، ص ٧ـ٨) به وسعت اطلاعات غلام سرور اذعان كرده و عيب عمده خزينه را انحراف از اصول اِسناد و تكيه بر كشف و كرامات و مناقب‌گويى دانسته‌است.

اين كتاب نخستين‌بار در ١٢٨٤ در مطبع هوپ (اميد) لاهور چاپ سنگى شد. بعد از آن در ١٢٩٠، با تجديدنظر مؤلف، در مطبع ثمرهند لكهنو در دو جلد به چاپ دوم رسيد. در مطبع نولكشور كانپور نيز دوره دو جلدى آن را حداقل سه بار (در ١٨٩٤، ١٩٠٢، ١٩١٤) چاپ سنگى شده است (استورى، ج ١، بخش ٢، ص ١٠٤٣ـ١٠٤٤؛ عارف نورشاهى، ج ١، ص ٩٧٢ـ ٩٧٤). نسخه‌هاى دست‌نويس كتاب نيز موجود است (رجوع کنید به منزوى، ١٣٦٢ـ١٣٧٠ش، ج ١١، ص ١٠٣٢ـ١٠٣٣؛ همو، ١٣٧٤ش، ج ٣، ص ٢١٢١) كه احتمالا از روى نسخه‌هاى چاپى استنساخ شده است. با وجود اينكه خزينه از كتابهاى مرجع به شمار مى‌رود و غلطهاى چاپهاى سنگى آن فراوان است، تاكنون هيچ چاپ انتقادى و منقحى از آن نشده است. محمود عالم هاشمى و پيرزاده اقبال احمد فاروقى، مخزن مشايخ قادريه (انتشارات مكتبه نبويه، لاهور ١٤١٠)، و پيرزاده اقبال احمد فاروقى، مخزن مشايخ چشتيه و مشايخ سلاسل متفرقه (انتشارات مكتبه نبويه، لاهور ١٩٩٠) را در سه جلد به اردو ترجمه كرده‌اند.

منابع :
(١)ظهورالدين احمد، پاكستان مين فارسى ادب، ج ٥، لاهور ١٩٩٠؛
(٢) غلام سرور لاهورى، حديقة‌الاولياء: پنجاب كى‌اكابر صوفيه كامستند تذكره، چاپ محمد اقبال مجددى، لاهور ١٣٩٦/١٩٧٦؛
(٣) همو، خزينة‌الاصفياء، چاپ سنگى، كانپور ١٣٣٢/١٩١٤؛
(٤) محمدمعصوم‌بن زين‌العابدين معصوم‌عليشاه، طرائق‌الحقائق، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران ١٣٣٩ـ١٣٤٥ش؛
(٥) احمد منزوى، فهرست مشترك نسخه‌هاى خطى فارسى پاكستان، اسلام‌آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ش؛
(٦) همو، فهرستواره كتابهاى فارسى، تهران ١٣٧٤ش ـ؛
(٧) خليق احمد نظامى، تاريخ مشايخ چشت، ج ١، دهلى ١٩٨٠؛
(٨) شريف احمد شرافت نوشاهى، اذكار نوشاهيه: مشتمل بر حالات و مقالات حضرات مشائخ قادريه نوشاهيه رضوان‌اللّه عليهم اجمعين، گجرات ] ١٩٦٤[؛
(٩) عارف نوشاهى، فهرستكتابهاىفارسىچاپسنگىوكميابكتابخانهگنج‌بخش، اسلام‌آباد ١٣٦٥ش ـ؛
(١٠) محمودعالم هاشمى، ذكر جميل: تذكره اولاد امجاد حضرت مخدوم شيخ شهاب‌الدين محمد نور، لاهور ١٩٦٨؛
(١١) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey, vol.١. pt.٢, London ١٩٧٢.
/ عارف نوشاهى/