بَغَوی فَرّاء ، ابومحمد حسین بن مسعود، مفسّر، محدّث و فقیه شافعی سدة پنجم و اوایل سدة ششم . در جمادی الاولی ٤٣٣ به دنیا آمد (یاقوت حموی ، ج ١، ص ٦٩٥؛ قس زرکلی ، ج ٢، ص ٢٥٩). زادگاهش را بَغ یا بَغْشور * گفته اند (سمعانی ، ج ١، ص ٣٧٤؛ ابن خلّکان ، ج ٢، ص ١٣٧). به سبب شغل پدرش (پوستین دوزی ) به وی نسبت فرّاء (یاقوت حموی ؛ ابن خلّکان ، همانجاها؛ قزوینی ، ج ١، ص ٢٢١) یا ابن فرّاء (ذهبی ، ١٩٦٢ ، ج ١، ص ٨٦؛ اسنوی ، ج ١، ص ١٠١؛ ابن قاضی شهبه ، ج ١، ص ٢٨١) داده اند. او را با القابی نظیر ظهیرالدین (ابن خلّکان ، ج ١، ص ١٣٦)، محیی السنّة (قزوینی ، همانجا؛ ذهبی ، ١٩٨٤، ج ٤، ص ٣٧؛ سبکی ، ج ٧، ص ٧٥)، رکن الدین (ذهبی ، ١٣٨٨ـ١٣٩٠، ج ٤، ص ١٢٥٨؛ سیوطی ، ص ١٣؛ داودی ، ج ١، ص ١٦١)، مقری و عالم اهل خراسان (یافعی ، ج ٣، ص ١٦٢) ستوده اند.

بغوی در ٤٦٠، برای دانش اندوزی ، به مرورود رفت (سبکی ، ج ٧، ص ٧٦)، از بزرگترین استادان وی در آنجا قاضی حسین بن محمد مرورودی بود (ابن خلّکان ، ج ٢، ص ١٣٤؛ داودی ، همانجا؛ ابن عماد، ج ٤، ص ٤٩). به گفتة ابن تَغری بردی ، سفرهای متعددی کرد و از شیوخ بسیاری دانش اندوخت و در تفسیر، حدیث ، فقه ، ادبیات و علوم دیگر به مراتب عالی رسید (ج ٥، ص ٢٢٣؛ قزوینی ، همانجا). استادان او را در فنون مختلف تا ٣٧ تن ذکر کرده اند ( رجوع کنید به بغوی فرّاء، ١٤١٥، ج ١، ص ٢٨ـ ٣٥؛ ذهبی ، ١٤٠٦، ج ١٩، ص ٤٤٠؛ همو، ١٣٨٨ ـ ١٣٩٠، ج ٤، ص ١٢٥٧ـ ١٢٥٨؛ سبکی ، ج ٧، ص ٧٥ـ٧٦؛ سیوطی ، ص ١٣؛ داودی ، همانجا). بسیاری نیز نزد بغوی دانش اندوخته واز او روایت کرده اند (ذهبی ، ١٤٠٦، ج ١٩، ص ٤٤١؛ همو، ١٣٨٨ـ١٣٩٠، ج ٤، ص ١٢٥٨؛ سبکی ؛ سیوطی ؛ داودی ، همانجاها) از جمله ضیاءالدین عمر، پدر فخرالدّین رازی (ابن خلّکان ، ج ٤، ص ٢٥٢؛ طاش کبری زاده ، ج ٢، ص ١٠٣).

بغوی زبان فارسی را نیک می دانست و افزون بر تألیف دواثر مستقل به زبان فارسی ، در تفسیر عربی خود نیز کلمات فارسی آورده است (١٤١٥، ج ٢، ص ٣٩٧).تاریخ درگذشت او را به اختلاف ثبت کرده اند، اما بنابر مشهور، در شوّال ٥١٦ در ٨٣ سالگی وفات یافت (یاقوت حموی ؛ ذهبی ، ١٣٨٨ـ١٣٩٠، همانجاها؛ صفدی ، ج ١٣، ص ٦٣؛ سبکی ، ج ٧، ص ٧٧) و در کنار استادش ، قاضی حسین مرورودی ، به خاک سپرده شد (ابن خلّکان ؛ ذهبی ، ١٩٨٤؛ صفدی ، همانجاها؛ ابن کثیر، ج ١٢، ص ١٩٣).

بغوی زندگی زاهدانه ای داشت و بیشتر اوقات خود را به عبادت ، تألیف و تدریس می گذراند (ابن خلّکان ؛ ذهبی ، ١٣٨٨ـ١٣٩٠، همانجاها؛ یافعی ، ج ٣، ص ١٦٢؛ ابن کثیر، همانجا؛ خواندمیر، ج ٢، ص ٣١٩).

از آثار اوست : معالم التنزیل یا تفسیر بغوی ، که به گفتة بروکلمان مختصرِ تفسیر الکشف والبیان احمدبن محمّد ثعلبی (متوفی ٤٢٧) است (ج ٦، ص ١٥٢، ٢٤٣ـ٢٤٤). زرکلی (ج ٢، ص ٢٥٩) نام تفسیر را لباب التأویل فی معالم التنزیل نوشته است ، ولی این ، عنوانِ کتاب علی بن محمد بغدادیِ صوفی معروف به خازن (متوفی ٧٤١) است که معالم التنزیل را خلاصه کرده است (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٥٤٠ـ١٥٤١). تفسیر بغوی چندین بار خلاصه شده که نشان دهندة اهمیت آن است ( رجوع کنید به همان ، ج ٢، ستون ١٧٢٦؛ بروکلمان ، ج ٦، ص ٢٤٤). برخی منابع ، کتاب تفسیر دیگری نیز به او نسبت داده اند که اثری از آن در دست نیست .

بغوی در مقدمة تفسیر، دیدگاههای خود را دربارة تفسیر، تأویل ، ظاهر، باطن و تفسیر به رأی آورده است (١٤١٥، ج ١، ص ٣٤ـ٣٦). این تفسیر از نوع روایی (مأثور) است ، و ویژگیهایی از این قبیل دارد: تفسیر آیه با دیگر آیات (بقره : ١٥)، ذکر احادیث مختلف در تفسیر آیه (مائده : ٥٥)، پذیرش قول «اکثرالمفسّرین » (ابراهیم : ٢٧)، دقت در معانی لغوی کلمات (بقره : ٦٩، ٢٨٦)، توجه به قواعد صرفی و نحوی در تفسیر (بقره : ٦١، ١٧٧، ٢٤٣)، حلّ تعارض ظاهری میان برخی آیات (آل عمران : ١٤٣؛
مائده : ٦٧؛
انعام : ٦٢)، اشاره به مطالب علمی و نجومی در تفسیر (توبه : ٣٦؛
یونس : ٥)، اشاره به چگونگی نزول و ترتیب سوره های قرآن (بقره : ١٨٥، ٢٨١؛
اسراء: ١٠٦)، توجه به قرائتهای قرآنی (بغوی فرّاء، ١٤١٥، ج ١، ص ٣٠؛
بقره : ٩٠، ١٦٤)، نقد و بررسی قرائتهای مختلف و اثرات آنها بر معانی کلام (بقره : ١٠٢؛
نور: ٣٥)، توجه به «اصول فقه » در تفسیر آیات (بقره : ٢٨٢؛
مائده : ٢)، ارائة نظریات کلامی در تفسیر (بقره : ١٨٦؛
مائده : ٦٤) و تفسیر برخی آیات با دیدگاههای کلامی اشعری (بقره : ٧؛
انعام : ١٠٣؛
اعراف : ١٤٣).

کتاب دیگر وی مصابیح یا مصابیح السنة ، در حدیث است که شهرت بغوی بیشتر به سبب تألیف آن است ( د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «بغوی »). بروکلمان نام آن را مصابیح الدجی و مصابیح السنن نیز ضبط کرده است (ج ٦، ص ٢٣٥). برخی تعداد احادیث آن را ٧١٩ ، ٤ دانسته اند (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٦٩٨؛
بغدادی ، ج ١، ستون ٣١٢؛
سرکیس ، ج ١، ستون ٥٧٣) که از این تعداد ٣٢٥ حدیث از صحیح بخاری ، ٨٧٥ حدیث از صحیح مسلم ، ١٠٥١ حدیث از کتب مورد اتّفاق ، و باقی از کتابهای دیگر گرفته شده است (حاجی خلیفه ؛
سرکیس ، همانجاها). تعداد احادیث این کتاب در چاپ بیروت ، ٩٣١ ، ٤ است ( رجوع کنید به بغوی فرّاء، ١٤٠٧).

بغوی در این کتاب ، اسناد اخبار را حذف کرده و خبر را به راوی اصلی ـ که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم نقل کرده ـ نسبت داده است . او احادیث هر باب را به «صحاح » (احادیثی که در صحیح بخاری یا مسلم آمده ) و «حِسان » (احادیثی که در دیگر «سنن » آمده ) تقسیم کرده است (همان ، ج ١، ص ١١٠). برخی علما براین تقسیم بندی خرده گرفته اند (ابن صلاح ، ص ١٨؛
نووی ، التّقریب ، ص ٢٠؛
کتانی ، ص ١٤٥). این کتاب مورد عنایت علما قرار گرفت و شروح متعددی برآن نگاشته شد ( رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٦٩٨ـ١٧٠٢؛
بروکلمان ، ج ٦، ص ٢٣٥ـ٢٣٧). مختصری نیز از آن در دست است (بروکلمان ، ج ٦، ص ٢٣٥). مؤلف ، خود «مدخلی » برکتاب نوشت (همانجا) و خطیب عمری * (متوفی بعد از٧٤٠) تکمله ای بر آن نگاشت و منبع احادیث را مشخص کرد و احادیث مناسب دیگری بر هر باب افزود و آن را مشکاة المصابیح نامید (ج ١، ص ٦ـ ٨). این تکمله ٥١١ ، ١ حدیث دارد (همان ، ج ١، مقدمة ألبانی ، ص ح ). خطیب عمری ، سپس ذیلی بر مشکاة المصابیح با عنوان کتاب اسماء رجال المشکاة نگاشت (بروکلمان ، ج ٦، ص ٢٣٩). مشکاة المصابیح به فارسی ترجمه و شرح (همان ، ج ٦، ص ٢٤٠ـ٢٤٢)، و به انگلیسی ترجمه و چاپ شده است ( د.اسلام ، چاپ دوم ، همانجا). بغوی کتابی به نام شرح السنة نیز نوشته که مجموعة بزرگی است در حدیث ؛
قدیمترین منبعی که نام آن را آورده معجم البلدان یاقوت حموی است (ج ١، ص ٦٩٥). بغوی در مقدمة آن اشاره می کند که در این کتاب مشکلات احادیث را حل ، و غرایب آن را تفسیر، و از ذکر احادیث مجعول و نادرست خودداری کرده است (١٤١٢، ج ١، ص ٥١ ـ٥٣). تعداد احادیث آن ٣١٨ ، ٤ است . این کتاب چندبار خلاصه شده است ( رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٠٤٠ـ ١٠٤١؛
بروکلمان ، ج ٦، ص ٢٤٢).

اثر دیگر او الجمع بین الصحیحین است (ابن خلّکان ، ج ٢، ص ١٣٦) که در تاریخ حبیب السیر نام آن جمع الجامعَین ذکر شده است (خواندمیر، ج ٢، ص ٣١٩)؛
التهذیب فی الفقه ، اثر دیگر بغوی ، در فروع مذهب شافعی (یاقوت حموی ، همانجا) و تلخیصی است از تعلیقة قاضی حسین مرورودی (اسنوی ، ج ١، ص ١٠١؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٥١٧) که غالباً بدون ذکر ادلّة فقهی است (حاجی خلیفه ، همانجا؛
بروکلمان ، ج ٦، ص ٢٤٣)؛
الانوار فی شمائل النبیّ المختار یا ارشادالانوار فی شمائل النبی المختار نیز کتاب دیگر بغوی است (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ١٩٥؛
بغدادی ، ج ١، ستون ٣١٢؛
برای نامهای دیگر این اثر رجوع کنید به بروکلمان ، ج ٦، ٢٤٤؛
کحاله ، ج ٤، ص ٦١)؛
الکفایة فی الفروع یا الکفایة فی الفقه را بغوی به فارسی نوشته است (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٤٩٩؛
بغدادی ، ج ١، ستون ٣١٢؛
خواندمیر، همانجا). اهمیت این کتاب در ذکر یا تعریف غالب و نزدیک به تمام اصطلاحات فقهی به فارسی است (صفا، ج ٢، ص ٩٢٩)؛
ترجمة الاحکام ، کتاب دیگر او در فقه ، نیز به زبان فارسی است (حاجی خلیفه ، ج ١، ص ٣٩٧؛
بغدادی ، همانجا)؛
الکفایة فی القراءة (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٤٩٩؛
بغدادی ، همانجا)؛
الاربعون حدیثاً (ذهبی ، ١٤٠٦، ج ١٩، ص ٤٤٠)؛
شرح الجامع للترمذی (بروکلمان ، همانجا)؛
فتاوی ، و نیز تعلیقات او بر فتاوی استادش قاضی حسین مرورودی (سبکی ، ج ٥، ص ١٤٤، ج ٧، ص ٧٥؛
ابن قاضی شهبه ، ج ١، ص ٢٨١؛
خواندمیر، همانجا؛
داودی ، ج ١، ص ١٦٢)؛
شرح مختصر المزنی (ابن قاضی شهبه ، همانجا؛
نووی ، المجموع ، ج ٩، ص ٢٢٩، ٢٣١) و معجم الشیوخ یا المعجم (بغدادی ، ج ١، ستون ٣١٢؛
بروکلمان ، همانجا) آثار دیگر بغوی اند.

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) ابن تغری بردی ، النّجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهره ، قاهره ( تاریخ مقدمه ١٣٨٣/١٩٦٣ ) ؛
(٣) ابن خلّکان ، وفیات الاعیان ، چاپ احسان عباس ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٤) ابن صلاح ، مقدمة ابن الصلاح فی علوم الحدیث ، بیروت ١٣٩٨؛
(٥) ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٦) ابن قاضی شهبه ، طبقات الشافعیّة ، چاپ حافظ عبدالعلیم خان ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٧) ابن کثیر، البدایة والنهایة ، بیروت ١٤١١/١٩٩٠؛
(٨) عبدالرحیم بن حسن اسنوی ، طبقات الشافعیّة ، چاپ کمال یوسف حوت ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٩) کارل بروکلمان ، تاریخ الا دب العربی ، ج ٦، نقله الی العربیة یعقوب بکر، قاهره ١٩٧٧؛
(١٠) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٥، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(١١) حسین بن مسعود بغوی فرّاء، تفسیر البغوی ، المسمّی معالم التّنزیل ، چاپ خالد عبدالرحمان العک و مروان سوار، بیروت ١٤١٥/١٩٩٥؛
(١٢) همو، شرح السّنة ، چاپ علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(١٣) همو، مصابیح السّنّة ، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلی ، محمد سلیم ابراهیم سمارة ، و جمال حموی ذهبی ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(١٤) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(١٥) محمدبن عبدالله خطیب عمری ، مشکاة المصابیح ، چاپ محمد ناصرالدین ألبانی ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(١٦) غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر ، چاپ محمد دبیر سیاقی ، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(١٧) محمدبن علی داودی ، طبقات المفسّرین ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٨) محمدبن احمد ذهبی ، سیراعلام النبلاء ، ج ١٩، چاپ شعیب ارنؤوط ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(١٩) همو، العبرفی خبر من غبر ، ج ٤، چاپ صلاح الدین منجِّد، کویت ١٩٨٤؛
(٢٠) همو، کتاب تذکرة الحفّاظ ، حیدرآباد دکن ١٣٨٨ـ١٣٩٠/١٩٦٨ـ١٩٧٠؛
(٢١) همو، المشتبه فی الرجال : اسمائهم و انسابهم ، چاپ علی محمد بجاوی ، قاهره ١٩٦٢؛
(٢٢) خیرالدین زرکلی ، الا علام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٢٣) عبدالوهاب بن علی سبکی ، طبقات الشافعیّة الکبری ، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمد حلو، قاهره ١٩٦٧؛
(٢٤) یوسف الیان سرکیس ، معجم المطبوعات العربیّة والمعرّبة ، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨؛
(٢٥) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، چاپ عبدالله عمر بارودی ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٢٦) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، کتاب طبقات المفسّرین ، چاپ مورسینگ ، لیدن ١٨٣٩، چاپ افست تهران ١٩٦٠؛
(٢٧) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ٢، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٢٨) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ١٣، چاپ محمد حجیری ، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٢٩) احمدبن مصطفی طاش کبری زاده ، مفتاح السعادة و مصباح السیادة ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٣٠) زکریابن محمد قزوینی ، کتاب آثار البلاد و اخبار العباد ، چاپ فردیناند ووستنفلد، ویسبادن ١٩٦٧؛
(٣١) محمدبن جعفر کتانی ، الرّسالة المستطرفة ، کراچی ١٣٧٩/١٩٦٠؛
(٣٢) عمررضا کحّاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٣٣) یحیی بن شرف نووی ، التّقریب والتّیسیر لمعرفة سنن البشیر النذیر ، چاپ صلاح محمد محمد عویضة ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٣٤) همو، المجموع ، شرح المهذّب ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٣٥) عبدالله بن اسعد یافعی ، مرآة الجنان و عبرة الیقظان فی معرفة مایعتبر من حوادث الزمان ، چاپ خلیل منصور، بیروت ١٤١٧/١٩٩٧؛
(٣٦) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛

EI ٢ , s.v. "al-Baghawi" (by J. Robson).

/باقر قربانی زرّین /