جعفرپاشا العسكری‌ ، نظامی‌ و سیاستمدار عراقی‌، بنیانگذار ارتش‌ عراق‌. وی‌ در ١٣٠٢/١٨٨٥ در بغداد به‌ دنیا آمد. خاندان‌ پدریش‌ روحانی‌ و ساكن‌ شمال‌ عراق‌ بودند. پدرش‌، مصطفی‌بن‌ عبدالرحمان‌ العسكری‌، سرهنگ‌ ارتش‌ عثمانی‌ بود و چون‌ در روستای‌ كردنشین‌ عسكر (واقع‌ در استان‌ كركوك‌) زندگی‌ می‌كرد، به‌ عسكری‌ ملقب‌ شد. هر چند جعفر، در اصل‌، جزو اقلیت‌ تركمان‌ به‌ شمار می‌رفت‌، میهن‌پرستی‌ عراقی‌ و عربی‌ ملی‌گرا بود (اسود، ج‌ ٣، ص‌ ٢٤٣؛ مطبعی‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٢؛ طربوش‌ ، ص‌ ٧٤).

جعفر دوره تحصیلی‌ ابتدایی‌ و متوسطه‌ را در مدارس‌ بغداد و موصل‌ گذراند. در ١٣١٩/١٩٠١، وارد مدرسه نظام‌ استانبول‌ شد و پس‌ از سه‌ سال‌، با درجه ستوانی‌، فارغ‌التحصیل‌ گردید. در ١٣٢٢/١٩٠٤ به‌ ارتش‌ ششم‌ عثمانی‌ مستقر در بغداد پیوست‌ و به‌ همراه‌ سپاه‌ عثمانی‌ در نبرد قَصیم‌ و بالكان‌ شركت‌ كرد و سپس‌ دبیر مدرسه نظام‌ بغداد شد. در ١٣٢٨/١٩١٠، با فخریه‌، خواهر نوری‌ سعید * (نخست‌وزیر و سیاستمدار معروف‌ عراقی‌)، و نوری‌ سعید نیز با خواهر جعفر پاشا ازدواج‌ كرد (مطبعی‌؛ اسود، همانجاها؛ وردی‌، ج‌٦، ص‌٣٨؛ نظمی‌، ص‌١٥١، پانویس‌ ٥٤).

جعفر در همان‌ سال‌ با گروهی‌ از افسران‌ عثمانی‌ برای‌ فراگیری‌ آموزشهای‌ عالی‌ نظامی‌ به‌ آلمان‌ اعزام‌ شد و با شركت‌ در رزمایش‌ (مانور)های‌ ارتش‌ آلمان‌ تا ١٣٣١/١٩١٣، تجارب‌ نظامی‌ ارزنده‌ای‌ به‌ دست‌ آورد (مطبعی‌؛ اسود، همانجاها).

وی‌ در ١٣٣٢/١٩١٤، به‌ درجه سرگردی‌ ارتقا یافت‌ و در ستاد كل‌ ارتش‌ عثمانی‌ در استانبول‌ مشغول‌ به‌ خدمت‌ شد. سال‌ بعد به‌ درجه سرهنگی‌ رسید و با یك‌ زیر دریایی‌ آلمانی‌ به‌ شهر بِنْغازی‌ * در لیبی‌ فرستاده‌ شد و ضمن‌ تشویق‌ كردن‌ سُنُوسیها (از فرق‌ صوفیه حكمران‌ در شمال‌ افریقا رجوع کنید به سنوسیه‌ * ) برای‌ حمله‌ به‌ مرزهای‌ غربی‌ مصر، فرماندهی‌ عملیات‌ نظامی‌ را در این‌ منطقه‌ به‌ عهده‌ گرفت‌. در ٢٤ ربیع‌الا´خر ١٣٣٤/ ٢٩ فوریه ١٩١٦، انگلیسیها او را در بندر مصری‌ مطروح‌ به‌ اسارت‌ گرفتند و در ٢٥ ربیع‌الا´خر ١٣٣٤/ اول‌ مارس‌ ١٩١٦ به‌ قاهره‌ منتقل‌ و زندانی‌ كردند (اسود؛ نظمی‌، همانجاها).

پس‌ از قیام‌ حجازیها برضد عثمانیها به‌ رهبری‌ شریف‌حسین‌ * بن‌ علی‌ معروف‌ به‌ شریف‌ مكه‌ در ١٣٣٤/١٩١٦، انگلیسیها توانستند به‌ كمك‌ برخی‌ افسران‌ و سیاستمداران‌ عرب‌ و به‌ ویژه‌ نوری‌سعید، جعفرالعسكری‌ را، كه‌ در آن‌ زمان‌ فرمانده‌ مشهوری‌ شده‌ بود، قانع‌ كنند كه‌ به‌ ارتش‌ اعراب‌ بپیوندد و او در نامه‌ای‌ به‌ شریف‌ مكه‌ همین‌ امر را تقاضا كرد. شریف‌ مكه‌، پس‌ از تردیدهای‌ بسیار و با پافشاری‌ پسرش‌ فیصل‌، سرانجام‌ موافقت‌ كرد و العسكری‌ در اواخر ١٣٣٥/ ١٩١٦ وارد حجاز شد (علاء جاسم‌ محمد، ص‌ ٣٤ـ ٣٥؛ اسود؛ نظمی‌، همانجاها).

وی‌ فرماندهی‌ سپاه‌ حجاز را به‌ عهده‌ گرفت‌ و سهم‌ بسیاری‌ در پیروزی‌ آنها بر عثمانی‌ داشت‌. به‌ باور لورنس‌ عربستان‌، پیوستن‌ العسكری‌ به‌ ارتش‌ اعراب‌، پیروزی‌ بزرگی‌ برای‌ شریف‌ مكه‌ بود و ضربه سنگینی‌ به‌ سپاه‌ عثمانی‌ وارد آورد ( رجوع کنید به علاء جاسم‌ محمد، ص‌ ٣٥ـ٣٦؛ طربوش‌، همانجا).

هنگامی‌ كه‌ فیصل‌ اول‌ ، فرمانروای‌ شام‌ (سوریه‌) شد، العسكری‌ را حاكم‌ عَمّان‌/ امان‌ و سپس‌ حاكم‌ حلب‌ كرد. در دوره پادشاهی‌ فیصل‌ در سوریه‌ (١٣٣٦ـ ١٣٣٨/١٩١٨ـ١٩٢٠)، العسكری‌ در سمت‌ ژنرال‌ آجودان‌ پادشاه‌ ادای‌ وظیفه‌ می‌كرد و هنگامی‌ كه‌ فرانسویها فیصل‌ را از سوریه‌ اخراج‌ كردند، العسكری‌ نیز به‌ همراه‌ وی‌ خارج‌ شد و اندكی‌ بعد به‌ بغداد رفت‌ (رجوع کنید به اسود، همانجا).

انگلیسیها به‌ پاس‌ خدمات‌ او، در ٩ ذیقعده ١٣٣٦/ ١٨ اوت‌ ١٩١٨ نشان‌ «سنت‌ مایكل‌ و سنت‌ جورج‌» را در مراسمی‌ ویژه‌ به‌ دست‌ ژنرال‌ اَلِنْبی، فرمانده‌ نیروهای‌ بریتانیایی‌ در خاورمیانه‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، به‌ العسكری‌ اعطا كردند (علاء جاسم‌ محمد، ص‌ ٤٥ـ٤٧؛ لانگریگ‌، ص‌ ٢٣٥).

در نخستین‌ هیئت‌ دولت‌ عراق‌، كه‌ در ١٠ صفر ١٣٣٩/ ٢٥ اكتبر ١٩٢٠ تشكیل‌ شد، جعفرالعسكری‌ به‌ وزارت‌ دفاع‌ ملی‌ برگزیده‌ شد و در ٢٤ ربیع‌الا´خر ١٣٣٩/ ٦ ژانویه ١٩٢١، پی‌ریزی‌ تشكیلات‌ ارتش‌ عراق‌ را آغاز كرد (اسود، همانجا؛ حسنی‌، الثورة العراقیة الكبری‌ ، ص‌ ٢٥٠؛ طربوش‌، ص‌ ٧٤ـ ٧٥).

جعفرالعسكری‌ در ٢ رجب‌ ١٣٣٩/ ١٢ مارس‌ ١٩٢١ همراه‌ هیئت‌ عراقی‌ برای‌ تعیین‌ سرنوشت‌ و آینده عراق‌، در نشست‌ قاهره‌ شركت‌ كرد و در اول‌ شهریور ١٣٠٠/ ٢٣ اوت‌ ١٩٢١ پس‌ از تاجگذاری‌ فیصل‌ اول‌ در عراق‌، همراه‌ دیگر اعضای‌ هیئت‌ دولت‌ موقت‌ از سمت‌ خود استعفا كرد (حسنی‌، تاریخ ‌الوزارات‌ العراقیة، ج‌ ١، ص‌ ٢٤، ٤٨ـ٤٩؛ اسود، ج‌ ٢، ص‌ ٤٢٨)؛ اما در دومین‌ و سومین‌ دولت‌ عراق‌ در سمت‌ خویش‌ ابقا شد ( رجوع کنید به حسنی‌، تاریخ ‌الوزارات‌ العراقیة، ج‌ ١، ص‌ ٥٣، ١٠١، ١١٥).

پس‌ از پیوستن‌ استان‌ موصل‌ به‌ عراق‌، جعفرالعسكری‌ استاندار موصل‌ و فرمانده‌ نظامی‌ منطقه شمال‌ عراق‌ شد و كمتر از دو ماه‌ بعد، در اول‌ آذر ١٣٠٣/ ٢٢ نوامبر ١٩٢٤، فیصل‌ اول‌ او را به‌ نخست‌وزیری‌ منصوب‌ كرد (همان‌، ج‌ ١، ص‌ ١٤٣ـ ١٤٤، ١٤٧؛ وردی‌، ج‌ ٦ ، ص‌ ٢٥٥ـ٢٥٦؛ لانگریگ‌، ص‌ ٢٧٣). در این‌ دوره‌، مجلس‌ مؤسسان‌ تشكیل‌، و قانون‌ اساسی‌ عراق‌ و عهدنامه عراق‌ ـ انگلیس‌ تصویب‌ شد ( رجوع کنید به حسنی‌، تاریخ‌ الوزارات‌ العراقیه ، ج‌ ١، ص‌ ١٦٧، ١٧٠، ١٧٧، ١٨٩، ١٩٤؛ علاء جاسم‌ محمد، ص‌ ١٧٩، ١٨٥).

نخستین‌ دولت‌ العسكری‌، پس‌ از بر آوردن‌ خواستهای‌ فیصل‌، در ١١ مرداد ١٣٠١/ ٢ اوت‌ ١٩٢٤ استعفا كرد. در ٧ مرداد ١٣٠٤/ ٢٨ مه‌ ١٩٢٥ جعفرالعسكری‌، در سمت‌ نخستین‌ وزیر مختار عراق‌، به‌لندن‌ رفت‌ و به‌ تحصیل‌ در رشته حقوق‌ پرداخت‌ (علاء جاسم‌ محمد، ص‌ ١٨٥، ٢٢٦؛ حسنی‌، تاریخ ‌الوزارات‌ العراقیة، ج‌ ١، ص‌ ١٩٥، ٢٠٢). در ٢٧ آبان‌ ١٣٠٥/ ١٨ نوامبر ١٩٢٦، شاه‌ او را به‌ بغداد فراخواند و مأمور تشكیل‌ دومین‌ دولت‌ خود كرد. العسكری‌ در این‌ دولت‌ افزون‌ بر داشتن‌ مقام‌ نخست‌وزیری‌، وزیر خارجه‌ نیز شد. هم‌زمان‌ به‌ درجه سپهبدی‌ ارتقا یافت‌ و به‌ ریاست‌ حزب‌ لیبرال‌ التقدم‌ رسید (حسنی‌، تاریخ‌ الوزارات‌ العراقیة، ج‌ ٢، ص‌ ٨١ ٨٢؛ منتشاشویلی‌، ص‌ ٤١٣).

در این‌ دوره‌ عهدنامه دیگری‌ میان‌ عراق‌ و انگلیس‌ به‌ امضا رسید و اندكی‌ پس‌ از آن‌، در ١٧ دی‌ ١٣٠٦/ ٨ ژانویه ١٩٢٨، العسكری‌ استعفا كرد (طربوش‌، ص‌ ٦٣؛ لانگریگ‌، ص‌ ٣٢٢ـ ٣٢٣؛ منتشاشویلی‌، همانجا).

جعفرالعسكری‌ در دولت‌ نخست‌ نوری‌سعید (٣ فروردین‌ ١٣٠٩ـ ٢٧ مهر ١٣١٠/ ٢٣ مارس‌ ١٩٣٠ـ١٩ اكتبر ١٩٣١)، بار دیگر وزیر دفاع‌ شد و در همین‌ زمان‌ از تهران‌ نیز دیدن‌ كرد. او در ١٠ آبان‌ ١٣٠٩/ اول‌ نوامبر ١٩٣٠ وزارت‌ دفاع‌ را ترك‌ كرد و به‌ ریاست‌ مجلس‌ برگزیده‌ شد ( رجوع کنید به اسود، ج‌ ٣، ص‌ ٣٠ـ٣١؛ حسنی‌، تاریخ‌الوزارات‌ العراقیة، ج‌ ٣، ص‌ ٦، ٩ـ١٠، ٧٢؛ كمال‌ مظهر احمد، ص‌ ١٠٢). وی‌ مأمور تصویب‌ دومین‌ عهدنامه عراق‌ ـ انگلیس‌ بود و یك‌ ماه‌ پس‌ از تصویب‌ این‌ عهدنامه‌ از ریاست‌ مجلس‌ استعفا كرد و بار دیگر به‌ عنوان‌ وزیر مختار عراق‌ به‌ لندن‌ رفت‌ (حسنی‌، تاریخ ‌الوزارات‌ العراقیة، ج‌ ٣، ص‌ ٧٢). در دولت‌ دوم‌ نوری‌سعید، وی‌ وزیر دفاع‌ و همچنین‌ قائم‌ مقام‌ وزارت‌ امور خارجه‌ شد و پس‌ از استعفای‌ هیئت‌ دولت‌، در ٢٤ آبان‌ ١٣١١/ ١٥ نوامبر ١٩٣٢ وزیر مختار و نماینده فوق‌العاده عراق‌ در لندن‌ گردید. در ٢٦ اسفند ١٣٠٣/ ١٧ مارس‌ ١٩٣٥، بار دیگر وزیر دفاع‌ شد و به‌ بغداد بازگشت‌ (همان‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٥٧، ١٩٧، ٢١٢، ج‌ ٤، ص‌ ٧٩).

جعفرالعسكری‌ در حالی‌ كه‌ حامل‌ نامه فیصل‌ اول‌ برای‌ بَكْر صِدقی‌، فرمانده‌ انقلاب‌ عراق‌، بود، در ٦ آبان‌ ١٣١٥/ ٢٩ اكتبر ١٩٣٦ در اطراف‌ بغداد به‌ دست‌ چهار مأمور نظامی تحت‌ امر بكر صدقی‌ كشته‌ شد (همان‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢١٩ـ٢٢٣، ٣٣١؛ لانگریگ‌، ص‌ ٤٤٨ـ٤٤٩؛ اسود، ج‌ ٣، ص‌ ١٩٢ـ١٩٤).

جعفرالعسكری‌ دو كتاب‌ به‌ نامهای‌ آراء خَطیره فی‌ معالجه شؤون ‌العراق‌ العامَّة (آرای‌ مهم‌ در باره چاره‌جویی‌ امور عمومی‌ عراق‌) و معلومات‌ مجمله عن‌ القضاء الانكلیزی‌ (اطلاعات‌ اجمالی‌ در باره نظام‌ قضایی‌ انگلیس‌) نوشت‌. وی‌ با هشت‌ زبان‌ آشنایی‌ داشت‌ (مطبعی‌، همانجا؛ عواد، ج‌ ١، ص‌ ٢٥٠ـ٢٥١) و از سیاستمداران‌ بزرگ‌ و افسران‌ برجسته‌ و از وفادارترین‌ افراد به‌ فیصل‌ بود. وی‌ اعتقاد داشت‌ كه‌ تجدد و استقلال‌ كشورش‌، در سایه حمایت‌ و رهنمودهای‌ انگلیس‌ حاصل‌ می‌شود ( رجوع کنید به نظمی‌، ص‌ ٢٦، ١٥١، ١٦١؛ مطبعی‌، همانجا؛ وردی‌، ج‌ ٦، ص‌ ٢٣، ٢٨، ٣٩، ٤٥؛ علاء جاسم‌ محمد، ص‌ ١٧٩، ١٨٦؛ حسنی‌، تاریخ ‌الوزارات‌ العراقیة، ج‌ ٣، ص‌ ٦). جعفرالعسكری‌ تنها افسر عراقی‌ بود كه‌ دو نشان‌ برجسته‌ از آلمان‌ و انگلستان‌ دریافت‌ كرد ( رجوع کنید به اسود، ج‌ ٣، ص‌ ٢٤٣؛ نظمی‌، ص‌ ١٥١).

منابع‌:
(١) عبدالرزاق‌ محمد اسود، موسوعة العراق‌ السیاسیة، بیروت‌ ١٩٨٦؛
(٢) عبدالرزاق‌ حسنی‌، تاریخ ‌الوزارات ‌العراقیة، صیدا، ج‌ ١ و٢، ١٣٨٥/١٩٦٥، ج‌ ٣، ١٣٨٥/١٩٦٦، ج‌ ٤، ١٣٨٦/١٩٦٦؛
(٣) همو، الثوره العراقیة الكبری‌، [ لبنان‌ ? ١٣٨٤ (؛
(٤) علاء جاسم‌ محمد، الملك‌ فیصل‌الاول‌: حیاته‌ و دوره‌ السیاسی‌ فی‌الثورة العربیة و سوریة والعراق‌، ١٨٨٣ـ١٩٣٣ ، بغداد ) ١٩٩٠ (؛
(٥) كوركیس‌ عواد، معجم ‌المؤلفین‌ العراقیین‌ فی‌القرنین‌ التاسع‌ عشر و العشرین‌، بغداد ١٩٦٩؛
(٦) كمال‌ مظهر احمد، صفحات‌ من‌ تاریخ‌العراق‌ المعاصر ، بغداد ١٩٨٧؛
(٧) استیون‌ همزلی‌ لانگریگ‌، عراق‌: ١٩٥٠ـ١٩٠٠، تاریخ‌ سیاسی‌، اجتماعی‌ و اقتصادی، ترجمه علی‌ درویش‌، مشهد ١٣٧٦ ش‌؛
(٨) حمید مطبعی‌، موسوعة اعلام ‌العراق‌ فی‌القرن‌ العشرین‌، بغداد ١٩٩٥ـ ١٩٩٨؛
(٩) آلبرت‌ منتشا شویلی‌، العراق‌ فی‌ سنوات‌ الانتداب‌ البریطانی‌، ترجمه هاشم‌ صالح‌ تكریتی‌، بغداد ١٩٧٨؛
(١٠) جمال‌ عمرنظمی‌، الجذور السیاسیة و الفكریة و الاجتماعیة للحركة القومیة العربیة ( الاستقلالیة ) فی‌العراق‌، بیروت‌ ١٩٨٦؛
(١١) علی‌ وردی‌، لمحات‌ اجتماعیة من‌ تاریخ‌ العراق‌ الحدیث، بغداد ١٩٦٩ـ١٩٧٩، چاپ‌ افست‌ ) قم‌ ] ١٣٧١ ش‌؛

(١٢) Mohammad A. Tarbush, The role of the military in politics: a case study of Iraq to ١٩٤١ , London ١٩٨٣.

/ ستار عودی‌ /