چَلَبى ، آصف‌حالت، شاعر و نویسنده معاصر ترك. وى در ١٢٨٦ش/ ذیحجه ١٣٢٥ در استانبول به‌دنیا آمد. از كودكى نزد پدرش و معلمان خصوصى به تحصیل پرداخت و ضمن آشنایى با زبانهاى عربى، فارسى و فرانسه، در زمینه مسائل دینى و تصوف نیز درس گرفت و سپس در دبیرستان غلطه‌سرایى استانبول ادامه تحصیل داد. پس از آن، مدتى از احمد رمزی‌آق‌یورَك* (آخرین شیخ مولوی‌خانه اُسكدار) و نیز از رئوف‌یكتابیگ (از موسیقی‌شناسان آن زمان) موسیقى و نُت آموخت. چندى براى ادامه تحصیل به فرانسه رفت و پس از بازگشت به استانبول، چند ماهى در مدرسه هنرهاى زیبا درس خواند و سرانجام از مدرسه حرفه‌اى عدلیه فارغ‌التحصیل شد و در ادارات عدلیه، راه‌آهن، راههاى دریایى و بانك عثمانى كار كرد و سرانجام، به‌عنوان كتابدار رشته فلسفه دانشكده ادبیات دانشگاه استانبول استخدام شد و تا پایان زندگى (مهر ١٣٣٧/ اكتبر ١٩٥٨) به این كار ادامه داد (د.ا.د.ترك؛ ایشیق، ذیل مادّه؛ قورداقول/ كورداكول، ص١١٨؛ >دایرةالمعارف جمهوریت<، ج ٢، ص ٣٤٢).

به‌نظر قاباقلى (ج ٣، ص ٤٣١) آصف‌حالت چون نسب از مولانا جلال‌الدین رومى داشته، چلبى نامیده می‌شده است، اما به گمانى دیگر، وجه تسمیه وى به چلبى، از این روست كه خانواده‌اش از جانب پدر با خاندان عثمانى پیوند داشته و والدینش از جمله سادات بوده‌اند (رجوع کنید به >دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترك<، ذیل مادّه). باتوجه به اینكه واژه چلبى به‌معناى شخص محترم، مؤدب، باسواد و ظریف به‌كار رفته، و نیز عنوان شاهزادگان عثمانى، ندماى سلاطین، كاتبان دیوان همایون، علماى غیرروحانى و استادان موسیقى وابسته به دربار بوده، و شیوخ خانقاه مولوى و اولاد و احفاد مولوى نیز چلبى نامیده می‌شده‌اند (میدان لاروس، ج ٣، ص ١٨٢)، انتساب وى به مولوى یا سلاطین عثمانى، تنها به دلیل چلبى بودن شهرتش، قاطع نمی‌نماید، لیكن حاكى از آن است كه در خاندانى معتبر و با فرهنگ پرورش یافته است. وى دانش خود را با علاقه و مطالعه پیگیر توسعه داد و تا حدودى زبانهاى هندى و سنسكریت را با خودآموزى فراگرفت و با فرهنگهاى باستان جهان، از جمله فرهنگهاى هند و شرق دور و آیین بودا، آشنایى یافت و همه اینها بر شعرش تأثیر نهاد، چنان‌كه در شعر «مصرِ قدیم» خود به فرهنگ باستان مصر اشاراتى كرده و در شعر «سیدهارته» تعبیرى آورده كه از یك دعاى بودایى گرفته شده است و كتاب شعرى با عنوان اُم مانى پادمه هوم (گوهر درون گل نیلوفر) دارد كه در تبت بر دیوارهاى خانه‌ها و دیرها نوشته می‌شد (>دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترك<، همانجا).

آصف‌حالت كه از نوجوانى به سرودن رباعى و غزل به وزن عروضى و به سبك ادبیات دیوانى پرداخته بود، از اواخر دهه دوم زندگى خود به دیدگاه جدیدى در زمینه شعر رسید و با چاپ كردن سروده‌هاى خود در مجلات هوادار شعرنو، توجه دوستداران شعر را متوجه ظهور شاعرى با ویژگیهاى خارق‌العاده كرد؛ شاعرى كه سعى در پیوند دادن فرهنگهاى شرق و غرب داشت و مایه الهامش تصوف و عرفان و شخصیتهاى ادیان آسیایى و تمدنها و افسانه‌هاى باستانى بود (موتلوآى، ص ٢٤٥) و ساختار زبانى خاص داشت. شعر او گاهى آمیزه‌اى است از زیبایی‌شناسى شعر دیوانى و شیوه تداعى صوتى حروف شاعران «حروف‌گرا»ى فرانسه (رجوع کنید به د.ا.د.ترك، همانجا). او شعر ناب را چونان كلمه‌اى واحد می‌انگاشت كه نه می‌شد چیزى بر آن افزود و نه چیزى از آن كاست. به نظر وى حتى به جستجو در معناى بعضى واژه‌هاى شعر نیازى نیست، زیرا شعر كلمه بزرگى است كه از كلمات كوچك‌تر پدید آمده است و همان‌طور كه هجاهاى حاصل از تجزیه یك كلمه به خودى خود داراى معنى نیستند، پرداختن به معانى واژگان به كار رفته در شعر نیز كارى بیهوده است (اوزقریملى، ص ٣٣٧).

با این توضیحات، شعر چلبى اگرچه مردم‌پسند نبود، بازتاب شایان توجهى در محافل ادبى تركیه یافت و دوستدارانى براى وى و شعرش فراهم آورد (رجوع کنید به >دایرةالمعارف زبان و ادبیات تركى<، ذیل مادّه). بی‌مناسبت نیست كه او یكى از منحصربه فردترین شعراى دوره جمهورى تركیه (>دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترك<، همانجا)، از پیشاهنگان شعر نو (قاباقلى، ج ٣، ص ٤٦١) و ارائه‌دهنده اصیل‌ترین نمونه‌هاى جریان عرفانى (انگین اون، ص١١٠) به‌شمار آمده و بر تأثیرش بر شمارى از شاعران نسلهاى بعدى تأكید شده است (قورداقول/ كورداكول، همانجا).

سروده‌هاى نوین چلبى در سه كتاب گردآورى و منتشر شده است: هه، كه دربردارنده ٤٥ شعر است (استانبول ١٩٤١)؛ لام الف، دربردارنده ده شعر (استانبول ١٩٤٥)؛ و اُم‌مانى پادمه هوم (استانبول ١٩٥٣).

سمیح گونگور شعرهاى چاپ شده در كتاب اخیر و نُه شعر دیگر شاعر را كه در مجلات چاپ شده بود، در كتاب آصف حالت چلبى (استانبول ١٩٨٥) منتشر كرده است.

آثار دیگر آصف، در زمینه تحقیق و ترجمه، نیز ارزش خاصى دارند :

١)>رباعیات مولانا< (استانبول ١٩٣٩)، كه منتخبى است از رباعیات جلال‌الدین محمد بلخى، با ترجمه منثور رباعیات به تركى و فرانسه. ٢)>مولانا: حیات و شخصیت< (استانبول ١٩٤٠)، به پیوست نمونه‌هایى از ترجمه‌هاى آثار مولوى به فرانسوى و انگلیسى. ٣)ملاجامى (استانبول ١٩٤٠)، درباره احوال و آثار نورالدین عبدالرحمان جامى. ٤)انتشار >دیوان اشرف اوغلى<، شاعر قرن هشتم و نهم و بنیان‌گذار طریقت اشرفیه (رجوع کنید به بانارلى، ج ١، ص ٥٠٧ـ ٥٠٨) در ١٩٤٤. ٥)>رباعیات برگزیده< (استانبول ١٩٤٥)، مشتمل بر ترجمه منثور ٢٥٢ رباعى. ٦)>گوتاما بودا: براساس متون‌پالى<، درباره بودا و آیینش همراه با متون راجع به بودا بنابه شریعت پال (استانبول ١٩٤٦). ٧)>استانبول در شعر دیوانى< (استانبول ١٩٥٣)، مجموعه‌اى است از اشعار ٨٥ شاعر. ٨)نعیما(استانبول ١٩٥٣)، در شرح‌حال نعیما، واقعه‌نگار عثمانى (رجوع کنید به بانارلى، ج ٢، ص ٦٩٤ـ٦٩٧)، و معرفى روضة الحسین، اثر معروف او. ٩)عمر خیام (استانبول ١٩٥٤)، شامل بحثى تحقیقى درباره رباعى، شرح‌حال خیام نیشابورى، بررسى آثار او و ترجمه منثور تقریبآ چهارصد رباعى او. ١٠) >مولانا و مولویه< (استانبول ١٩٥٧)، درباره احوال و آثار مولانا جلال‌الدین و طریقت مولویه، كه یكى از معتبرترین آثار تحقیقى در این باره است (رجوع کنید به د.ا.د.ترك؛ >دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترك<؛ >دایرةالمعارف زبان و ادبیات تركى<، همانجاها).

منابع :

(١) Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, I‌stanbul ١٩٧١-١٩٧٩;
(٢) Cumhuriyet ansiklopedisi: ١٩٢٣-٢٠٠٠, ed. Hasan Ersel et al. I‌stanbul: Yapi Kredi Yayinlari, ٢٠٠٣;
(٣) I‌nci Enginun, "Cumhuriyet donemi Turk edebiyati", in Turkler, ed. Hasan Celal Guzel, Kemal Cicek, and Salim Koca, vol.١٨, Ankara: Yeni Turkiye Yayinlarin, ٢٠٠٢;
(٤) I‌hsan Isik, Turkiye yazarlar ansiklopedisi, Ankara ٢٠٠٤;
(٥) Ahmet Kabakli, Turk edebiyati, I‌stanbul ١٩٦٥-١٩٦٦;
(٦) sukran Kurdakul, Sairler ve yazarlar so zlug, I‌stanbul ١٩٧١;
(٧) Meydan Larousse: buyuk lugat ve ansiklopedi, I‌stanbul: Meydan Yayinevi, ١٩٩٠-١٩٩١;
(٨) Rauf Mutluay, ١٠٠ soruda agdai Turk edebiyati, I‌stanbul ١٩٧٣;
(٩) Atilla Ozkirimli, Turk edebiyati tarihi, Ankara ٢٠٠٤;
(١٠) Turk dili ve edebiyati ansiklopedisi, I‌stanbul: Dergah Yayinlari, ١٩٧٦-١٩٩٨, s.v. "Celebi, Asaf Halet" (by Mustafa Miyasoglu);
(١١) Turk duunyas edebiyatcilari ansiklopedisi, Ankara: Ataturk Kultur Merkezi, ٢٠٠٢- ;
TDVI‌A, s.v. "Celebi, Asaf Halet" (by Abdullah Ucman).

/ رحیم رئیس‌نیا /