خلخالی، حسين‌بن‌ حسن‌ حسينی‌، ، از دانشمندان‌ حنفی ‌مذهب‌ قرن‌ دهم‌ و يازدهم‌. كحّاله‌ ( رجوع کنید به ج‌ ٣، ص‌ ٢٢١، ٣١٩) دوبار و با دو نام‌ مختلف‌ شرح‌حال‌ او را ذكر كرده‌ است‌. در بارة‌ زندگي‌ خلخالی‌ (منسوب‌ به‌ خلخال‌) اطلاع‌ چنداني‌ در دست‌ نيست‌. تاريخ‌ ولادت‌ وی در منابع‌ ذكر نشده‌ است‌. آقابزرگ‌ طهرانی در الذريعة‌ (ج‌ ٦، ص‌ ٤١)، باتوجه‌ به‌ زمان‌ كتابت‌ دو اثر وی‌، وفات‌ او را بعد از ١٠٢٤ دانسته‌ است‌. با این‌ همه‌، بیشتر منابع‌ تاریخ‌ وفاتش‌ را ١٠١٤ ذكر كرده‌اند (رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌١، ستون‌ ٨٨٨؛
محبی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٢٢؛
تربیت‌، ص‌ ١١٧؛
بروكلمان‌، ج‌ ٢، ص‌ ٥٩١؛
سالم‌، ج‌ ١، ص‌ ٥٧٣؛
قس‌ حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ١، ستون‌ ٥١٦، كه‌ وفات‌ خلخالی‌ را حدود ١٠٣٠ ذكر كرده‌ است‌)

خلخالی‌ نزد حبیب‌اللّه‌ باغْنُوی‌ شیرازی‌، مشهور به‌ میرزاجان‌ شیرازی‌ (متوفی‌ ٩٩٤)، تحصیل‌ كرد و با یوسف‌بن‌ محمدجان‌ قراباغی‌ (متوفی‌ بعد از ١٠٣٠) هم‌عصر بود (محبی‌، ج‌ ٢، همانجا؛
تربیت‌، ص‌ ١١٦ـ١١٧). از جمله‌ شاگردان‌ وی‌، عبدالكریم‌بن‌ سلیمان‌بن‌ عبدالوهاب‌ كورانی‌ بود (محبی‌، ج‌ ٢، همانجا). گفته‌ ‌اند كه‌ خلخالی‌ در مناظره‌ و نقد، توانایی‌ خاصی‌ داشته‌ است‌ (رجوع کنید به تربیت‌، ص‌ ١١٧). همچنین‌ نقل‌ است‌ كه‌ از برخی‌ عقاید تشیع‌، همچون‌ عصمت‌ امامان‌ علیهم‌السلام‌، انتقاد كرده‌ است‌ ( رجوع کنید به لكهنوی‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٦٦).

خلخالی در حوزه‌های‌ گوناگون‌ علوم‌ اسلامی‌، همچون‌ كلام‌، تفسیر، منطق‌، نجوم‌ و نحو، صاحب‌نظر بوده‌ و آثار متعددی‌ از او به‌ جا مانده‌ است‌. از جمله‌ و آثار كلامی‌ وی‌ حاشیه‌ بر شرح‌ عقاید عضدیه‌ است‌ (كحّاله‌، ج‌ ٣، همانجا؛
زركلی‌، ج‌ ٢، همانجا). وی‌ این‌ كتاب‌ را در رد حواشی‌ خانقاهیه‌ ، تألیف‌ یوسف‌بن‌ محمدجان‌ قراباغی‌، نگاشت‌. قراباغی‌ در رد حاشیة‌ خلخالی‌، رساله‌ای‌ به‌ نام‌ تَتِمَّةُ الحَواشی‌ فی‌ازالَةِ الغَواشی‌ نوشت‌ و خلخالی‌ بر آن‌ نیز ردیه‌ای‌ نگاشت‌. از این‌ ردیۀ‌ اخیر خلخالی‌ نسخه‌های‌ متعددی‌ موجود است‌ ( رجوع کنید به تربیت‌، همانجا؛
آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ٦، ص‌ ١٢٥؛
همو، ١٤٤١، ص‌ ١٦٦؛
فهرس‌ الكتب‌ الموجودة‌ بالمكتبة‌ الازهریة‌ ، ج‌ ٣، ص‌١٥٠). آثار دیگر وی‌ عبارت‌اند از: حاشیه‌ بر اثبات‌ الواجبِ دوانی‌ (رجوع کنید به تربیت‌، همانجا؛
بروكلمان‌، ج‌ ٢، ص‌ ٥٩١؛
جبوری‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٤٣؛
قس‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ١١ و ص‌ ١١؛
محبّی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٢٢، كه‌ اثبات‌ الواجب‌ را از آثار او دانسته‌اند)، رسالة‌ فی‌ المبدأ الاوّل‌ و صفاته‌ (رجوع کنید به بغدادی‌، ج‌ ١، ص‌ ٣٢١؛
اردلان‌ جوان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٧٧) و حاشیه‌ بر شرح‌ تجرید (بروكلمان‌، ج‌ ٢، همانجا).

خلخالی‌، در باب‌ منطق‌، حاشیه‌ای‌ بر شرح‌ دوانی‌ بر تهذیب‌ المنطقِ تفتازانی‌ دارد كه‌ آن‌ را برای‌ فرزندش‌، برهان‌الدین‌، محمد نوشته‌ است‌ (رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، همانجا؛
آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ٦، ص‌ ٤١؛
همو، ١٤٤١، همانجا).

در تفسیر قرآن‌ نیز حاشیةٌ عَلی‌ اَنوارِ التنزیلِ بیضاوی‌ را نوشته‌ كه‌ نسخه‌های‌ متعددی‌ از آن‌ موجود است‌ (رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ١، ستون‌ ١٩٢؛
آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ٦، همانجا؛
تربیت‌، ص‌ ١١٧؛
اردلان‌ جوان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٧٧؛
جبوری‌، ج‌ ١، ص‌ ٩٣). حاشیةٌ عَلی‌' حاشیةِ العصام‌ علی‌ تفسیرِ البیضاوی‌ نیز منسوب‌ به‌ اوست‌ (محبّی‌، ج‌ ٢، همانجا؛
كحّاله‌، ج‌ ٣، همانجا)؛
احتمالاً این‌دو اثر در واقع‌ یك‌ اثرند كه‌ در منابع‌ با نامهای‌ گوناگون‌ از آنها یاد شده‌ است‌.

آثار خلخالی‌ در هیئت‌ و نجوم‌ عبارت‌اند از شرح‌ الدائرة‌ الهندیة‌ (زركلی‌، ج‌ ٢، همانجا؛
بروكلمان‌، ج‌ ٢، ص‌ ٥٩١)، فی‌ تحقیقِ وَقتِ الزَّوال‌ (بروكلمان‌، ج‌ ٢، همانجا)، فی‌ تفسیر قوله‌ تعالی‌ « لِدُلُوكِ الشَّمسِ ( اسراء: ٧٨ )»، و طریق‌ معرفة‌ وقت‌ الزوال‌ و سمت‌ القبلة‌ بالادلّة‌ الهندسّیة‌ (بروكلمان‌، همانجا).

خلخالی‌ همچنین‌ در علم‌ نحو شرحی‌ بر كافیة‌ ابن‌حاجب‌ نگاشته‌ است‌ (رجوع کنید به همو، همانجا؛
كحّاله‌، ج‌ ٣، همانجا).

منابع‌:
(١) آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة‌ الی‌ تصانیف‌ الشیعة‌ ، چاپ‌ علی‌نقی‌ منزوی‌ و احمد منزوی‌، بیروت‌ ١٤٠٣/١٩٨٣ م‌؛
(٢) همو، طبقات‌ اعلام‌ الشیعة‌ ( قرن‌ ١١ ): الروضة‌ النضرة‌ فی‌ علماء الماءة‌ الحادیة‌ عشرة‌ ، چاپ‌ علی‌نقی‌ منزوی‌، بیروت‌ ١٤١١/١٩٩٠ م‌؛
(٣) سیدعلی‌ اردلان‌ جوان‌، فهرست‌ كتب‌ خطی‌ كتابخانه‌ مركزی‌ آستان‌ قدس‌ رضوی‌ ، مشهد ١٣٦٥ ش‌؛
(٤) اسماعیل‌باشا بغدادی‌، هدیة‌العارفین‌ ، استانبول‌ ١٩٥١ م‌، ج‌ ١، محمدعلی‌ تربیت‌، دانشمندان‌ آذربایجان‌ ، تهران‌ ١٣١٤ ش‌؛
(٥) بسّام‌ عبدالوهاب‌ الجابی‌، معجم‌الاعلام‌ ، دمشق‌ ١٤٠٧/١٩٨٧ م‌؛
(٦) عبداللّه‌ جبوری‌، فهرس‌ المخطوطات‌ العربیة‌ فی‌ مكتبة‌ الاوقاف‌ العامة‌ فی‌ بغداد ، بغداد ١٩٧٣ـ١٩٧٤ م‌؛
(٧) حاجی‌ خلیفه‌، كشف‌الظنون‌ عن‌ أسامی‌ الكتب‌ و الفنون‌ ، بیروت‌ ١٤٠٢/١٩٨٢ م‌؛
(٨) خیرالدین‌ زركلی‌، الاعلام‌ ، بیروت‌ ١٩٩٩؛
(٩) سالم‌، فراج‌ عطا، كشاف‌ معجم‌المؤمنین‌ لكحاته‌ ، ریاض‌ ١٤١٩/١٩٩٨ م‌؛
(١٠) لكهنوی‌، حامدحسین‌، عبقات‌ الانوار فی‌ امامة‌ الائمة‌ الاطهار، ١٢٤٦ـ١٣٠٦، ج‌ ٤، عمررضا كحاله‌، معجم‌المؤلفین‌ ، بیروت‌ ١٣٧٦/ ١٩٥٧ م‌، ج٣، محمد محبّی‌، خلاصة‌ الاثر فی‌ اعیان‌ القرن‌ الحادی‌عشر، مصر ١٢٨٤، ج‌ ٢، فهرس‌ الكتب‌ الموجودة‌ بالمكتبة‌ الازهریة‌ ، مصر ١٣٦٦/ ١٩٤٧ م‌، ج‌٣؛

(١١) Brockelmann Jiveiter, Qeschichte Des Oaluchen Littenatun, Supplement Band Leiden E.J. Brill ١٩٣٨.

/ زهرا شفاعی‌ /

تاريخ انتشار اينترنتی: ١٧/٠١/١٣٨٧