دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤١٦٠
تیزنیت ، شهری در جنوب غربی مراکش . میان َ٤٣ ْ٢٩ عرض شمالی و َ٤٤ ْ٩ طول غربی ، در ارتفاع ٢٢٤ متری از سطح دریا، در تشل حیت ، در ناحیة بربرزبان واقع است . امروزه این شهر بر کنارة بزرگراهی قرار دارد که از کنار اَگادیر/ اغادیر می گذرد و تقریباً به موازات ساحل به طرف صحرای غربی ادامه می یابد. واقع شدن این شهر در دشت سوس ( رجوع کنید بهسوس الاقصی * )، میان اقیانوس اطلس (پانزده کیلومتری غرب آن )، جبال اطلس بزرگ (نود کیلومتری شمال آن ) و ماورای اطلس در جنوب و شرق ، به آن موقعیت چهارراهی داده است .
از تیزنیت پیش از قرن دوازدهم / نوزدهم ، اطلاعی در دست نیست مگر از طریق افسانه ای که بنیان شهر را به زنی بدکاره ــ که بعدها از مقدّسان شد ــ مرتبط می سازد. بر طبق روایات شفاهی ، سگ وی نخستین چشمة تیزنیت ، «لِعین اقدم » («چشمة باستانی »)، را یافت . تیزنیت به دست شریف هاشم علی (مقتول ١٢٤٠/ ١٨٢٥) محاصره گردید و به علت مخالفت دائم با سلطة تازَرْوالت * در ١٣٠٠/١٨٨٣ دارای استحکامات شد. لشکرکشی سلطان مولای حسن اول در ١٣٠٣/ ١٨٨٦ موقعیت «مخزن » ( عنوان حکومت مراکش ) را در این منطقه مستحکم ساخت . در این وقت ، شهر تعداد زیادی از یهودیها را از مکانی معروف به بلادالسیبا به خود جلب کرد. بنا به گفتة ارکمان (ص ٥٦) در ١٢٩٩/١٨٨٢ احتمالاً این شهر در حدود هزارتن سکنه داشته است . در ١٣١٤ ش /١٩٣٦ جمعیت این منطقه به ٦٦٢ ، ٤ تن رسیده بود که شامل ٣٥٧ یهودی و ١٣٢ اروپایی بود.
در اوایل قرن چهاردهم / آغاز قرن بیستم ، شیخ ماءالعینین القلقمی * از صحرا گریخت و در ١٣٢٧/١٩٠٩ در تیزنیت پناه گرفت . پسر او، احمد الهیبَه * ، موفق شد که قبایل اطراف را برای جهاد با نیروهای دست نشاندة فرانسوی بسیج کند. الهیبه وقتی در ١٣٣٠/١٩١٢ ادعای سلطانی کرد، تیزنیت را پایتخت خود
قرار داد تا اینکه در حوالی ( شهر ) مَرّاکُش شکست خورد. تیزنیت از این زمان به بعد تا هنگام سقوط استعمار اسپانیا، در صحرای غربی در ١٣٥٣ ش / ١٩٧٥، شهر کوچکی باقی ماند که اِفْنی * ، مستملکة اسپانیا، از طریق آن اداره می شد. در ١٣٦٠ ش /١٩٨٢ این منطقه ٠٠٠ ، ٢٣ تن سکنه داشت و به عنوان منطقة اصلی و مرکزی سوس بر اهمیت آن افزوده می شد.
منابع :
(١) محمد مختار سوسی ، إلغ قدیماً و حدیثاً ، رباط ١٩٦٦؛
(٢) معلمة المغرب ، ج ٨ ، سلا ١٩٩٦، ذیل «تیزنیت »؛
(٣) J. Erckmann, Le Maroc moderne , Paris ١٨٨٥, ٥٦-٥٧;
(٤) Gt. Brit. Naval Intelligence Division. Admiralty Handbooks, Morocco , London ١٩٤١-١٩٤٢, index;
(٥) J. Guibert, L'histoire d'une ville: Tiznit , mإmoire, dipl. de l'Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, Paris ١٩٧٨-١٩٧٩;
(٦) L. Justinard, Un grand chef berbةre: le ca «d Goundafi , Casablanca ١٩٥١;
idem, "Notes sur l'histoire du Sous au XIX e siةcle", Hespإris , V (١٩٢٥), VI (١٩٢٦).
/ عبدالرحمان لَخْساسی ( د. اسلام ) /