چارقل ، عنوانی‌ برای‌ چهار سوره كافرون‌، اخلاص‌، فَلَق‌ و ناس‌. چارقل‌، مخفف‌ چهارقل‌، به‌ چهار سوره‌ از قرآن‌ كریم‌ كه‌ با فعل‌ امر «قل‌» آغاز می‌شوند، اشاره‌ دارد كه‌ عبارت‌اند از: كافرون‌: «قل‌ یا ایهاالكافرون‌»، اخلاص‌: «قل‌ هو اللّه‌ احد»، فلق‌: «قل‌ اعوذ برب‌الفلق‌» و ناس‌: «قل‌ اعوذ برب‌الناس‌». هر چند در قرآن‌ كریم‌ سوره جن‌ نیز با قل‌ آغاز می‌شود (رجوع کنید به جن‌: ١)، ولی‌ فقط‌ این‌ چهار سوره كوتاه‌ را در شمار این‌ عنوان‌ گنجانده‌اند. از این‌ چهار سوره‌ بانامهای‌ سُوَرقل‌ (رامیار، ص‌ ٥٩٧)، قَلاقِل‌ و ذات‌ القلاقِل‌ نیز یاد شده‌ است‌. در یك‌ حدیث‌ نبوی‌، مشهور به‌ حدیث‌ ذات‌القلاقل‌، برای‌ تعویذ * و در امان‌ ماندن‌ خود و فرزند و مال‌ از آسیب‌، خواندن‌ این‌ چهار سوره‌ توصیه‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به قطب‌ راوندی‌، ص‌ ٨٥؛ مجلسی‌، ج‌ ٥١، ص‌ ٢٦٠، ج‌ ٨٩، ص‌ ٣٤١؛ برای‌ نسخه‌ای‌ از روایت‌ این‌ حدیث‌ رجوع کنید به آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ٦، ص‌ ٣٧٦).

خواندن‌ این‌ چهار سوره‌ برای‌ تعویذ در مناسبتهای‌ مختلف‌، از قدیم‌الایام‌ تاكنون‌ در میان‌ فارسی‌زبانان‌ رایج‌ بوده‌ و در متون‌ نظم‌ و نثر گاهی‌ این‌ تعبیر به‌كار رفته‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به سنایی‌، ص‌ ٤٠٤، ٥٦٧؛ جامی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٤٩٤؛ نظیری‌، ص‌ ٣١٧؛ آل‌احمد، ص‌ ١٩؛ كتیرائی‌، ص‌ ٤٦). هرچند در حوزه فضائل‌القرآن‌*و خواص‌ قرآن‌ *هیچ‌گونه‌ خواص، ثواب‌ یا فضیلتی‌ برای‌ قرائت‌ این‌ چهار سوره‌ باهم‌ ذكر نشده‌ اما در برخی‌ احادیث‌ خواندن‌ سوره‌های‌ اخلاص‌، فلق‌ و ناس‌ به‌ همراه‌ سوره حمد (حویزی‌، ج‌ ٥، ص‌ ٧٠٥) یا آیهالكرسی‌ (همان‌، ج‌ ٥، ص‌ ٧٠٢) و این‌ چهار سوره‌ به‌ همراه‌ سوره نصر (طبرسی‌، ج‌١٠، ص‌ ٨٣٩؛ ابوالفتوح‌ رازی‌، ج‌٢٠، ص‌ ٤٣٣؛ سیوطی‌، ج‌ ٨، ص‌٦٠٠) به‌ عنوان‌ حرز *و ذكر و تعویذ توصیه‌ شده‌ است‌. علاوه‌ بر این‌، در برخی‌ نمازها، مانند نماز شب‌ و نمازهای‌ مستحب‌ در شبهای‌ ماه‌ رجب‌، خواندن‌ این‌ چهار سوره‌ سفارش‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به خطیب‌ شربینی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٢١؛ حرّعاملی‌، ج‌ ٨، ص‌ ٩٢؛ دمیاطی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٩٠).

گفتنی‌ است‌ كه‌ ابن‌سینا در تفسیری‌ با نام‌ تفسیرالقلاقل‌ به‌ تفسیر سه‌ سوره‌ از چارقل‌ (سوره‌های‌ اخلاص‌، فلق‌ و ناس‌) پرداخته‌ است‌. این‌ اثر به‌كوشش‌ احسان‌ یارشاطر با عنوان‌ تفسیر سوره توحید، تفسیر سوره فلق‌ و تفسیر سوره ناس‌ در پنج‌ رساله‌ (تهران‌ ١٣٨٣ ش‌) به ‌چاپ‌ رسیده‌ است‌ و ابوالمكارم‌ محمودبن‌ محمد حسنی‌ واعظ‌ *نیز در تفسیری‌ با نام‌ بلابل‌ القلاقل‌ (تهران‌ ١٣٧٥ ش‌) به‌ تفسیر آیاتی‌ كه‌ با فعل‌ امر قل‌ آغاز می‌شود پرداخته‌ است‌.

منابع‌:
(١) علاوه‌ بر قرآن‌؛
(٢) آقابزرگ‌ طهرانی‌؛
(٣) جلال‌ آل‌احمد، دید و بازدید، تهران‌ ١٣٤٩ ش‌؛
(٤) ابوالفتوح‌ رازی‌، روض‌الجنان‌ و روح‌الجنان‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، چاپ‌ محمدجعفر یاحقی‌ و محمد مهدی‌ ناصح‌، مشهد ١٣٦٥ـ١٣٧٦ ش‌؛
(٥) عبدالرحمان‌بن‌ احمد جامی‌، دیوان، چاپ‌ اعلاخان‌ افصح‌زاد، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(٦) حرّ عاملی‌؛
(٧) عبدعلی‌بن‌ جمعه‌ حویزی‌، تفسیر نورالثقلین، چاپ‌ هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌ ١٣٧٠ ش‌؛
(٨) محمدبن‌ احمد خطیب‌ شربینی‌، مغنی‌المحتاج‌ الی‌ معرفه معانی‌ الفاظ‌ المنهاج، [قاهره‌] ١٣٧٧/١٩٥٨؛
(٩) عثمان‌بن‌ محمد شطا دمیاطی‌، اعانه الطالبین، بیروت‌ ١٤١٨؛
(١٠) محمود رامیار، تاریخ‌ قرآن‌، تهران‌ ١٣٦٢ ش‌؛
(١١) مجدودبن‌ آدم‌ سنایی‌، حدیقه الحقیقه و شریعه الطریقه، چاپ‌ مدرس‌ رضوی‌، تهران‌ ١٣٥٩ ش‌؛
(١٢) سیوطی‌؛
(١٣) طبرسی‌؛
(١٤) سعیدبن‌ هبهاللّه‌ قطب‌ راوندی‌، كتاب‌ سلوه الحزین‌، المعروف‌ ب الدعوات‌ ، قم‌ ١٤٠٧؛
(١٥) محمود كتیرائی‌، از خشت‌ تا خشت‌، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(١٦) مجلسی‌؛
(١٧) محمدحسین‌ نظیری‌، دیوان، چاپ‌ محمدرضا طاهری‌ (حسرت‌)، تهران‌ ١٣٧٩ ش‌.

/ محمدعلی‌ لسانی‌ فشاركی‌ /