ثابت بن هرمز ، محدّث و راوی قرن دوم و از سران بُتریه * . کنیه اش ابوالمِقْدام بود (نجاشی ، ص ١١٦؛ طوسی ، ص ١١٠؛ ابن ماکولا، ج ٢، ص ٤٠٣؛ مِزّی ، ج ٣٤، ص ٣١٥)، نام پدرش به صورت مصغر، یعنی هُرَیْمِز، نیز ضبط شده است ( رجوع کنید بهابن حجر عسقلانی ، ١٤١٥، ج ١، ص ٥٥٩). او را به سبب سکونت در کوفه ، کوفی (بخاری ، ج ٢، جزء ١، قسم ٢،

ص ١٧١؛ طوسی ، ص ١٢٩) و به جهت اینکه از موالی بنی عجل بوده است ، عِجْلی (طوسی ، ص ١١٠) و چون ایرانی بوده ، فارسی ( رجوع کنید به طوسی ، همانجا؛ ابن داوود حلّی ، ص ٦٠) خوانده اند. در بسیاری از منابع ، با لقب حدّاد (آهنگر) از

او یاد شده ( رجوع کنید به بخاری ، همانجا؛
ابن ابی حاتِم ، ج ٢، ص ٤٥٩؛
نجاشی ، همانجا؛
طوسی ، ص ١١٠، ١٢٩؛
قس ابن داوود حلّی ، ص ١٤٤)؛
ظاهراً آهنگری شغل وی بوده است . سال تولد و وفات وی معلوم نیست ولی باتوجه به اینکه طوسی (ص ١١٠، ١٢٩، ١٧٣) او را از اصحاب امام سجاد، امام باقر و امام صادق علیهم السلام دانسته ، به نظر می رسد که در دهه های پایانی قرن اول تا نیمة قرن دوم می زیسته است .

کشّی (متوفی نیمة اول قرن چهارم ؛
ص ٢٣٢ـ٢٣٣، ٢٣٦، ٣٩٠)، ثابت بن هرمز را از سران بتریه دانسته و از امام باقر علیه السلام نقل کرده است که او و چند تن از پیشوایان بتریه در شمار منافقان بودند و بسیاری از مردم را به گمراهی کشیدند ( رجوع کنید بههمان ،ص ٢٤٠ـ٢٤١). درعین حال ، کلینی (ج ٨ ، ص ٢٧٠) حدیثی از امام باقر علیه السلام را به نقل از او آورده است ، که به نظر مامقانی (ج ١، بخش ٢، ص ١٩٤) با قول به بتری مذهب بودن او منافات دارد، مگر آنکه بگوییم ثابت بن هرمز در آغاز بتری مذهب

بوده و پس از دیدار با امام باقر علیه السلام ، از این مذهب برگشته است . تستری (ج ٢، ص ٤٧١ـ٤٧٣) این سخن مامقانی را، با توجه به صراحت کلام کشّی ، نپذیرفته است . او همچنین سکوت ذهبی (ج ١، ص ٣٦٨) و ابن حجر عسقلانی (١٤١٣، ج ١، ص ١٤٨) از اظهارنظر در بارة مذهب ثابت بن هرمز را قرینه ای بر شیعه نبودن او و مؤید سخن کشّی دانسته است . به نظر می رسد از همین روست که ثابت در منابع شیعی ، در نقل حدیث ضعیف معرفی شده است ( رجوع کنید بهابن داوود حلّی ، ص ٦٠؛
کاظمی ، ص ٢٧).

رجال شناسان اهل سنّت ، ثابت بن هرمز را ثقه دانسته ( رجوع کنید بهابن حنبل ، ج ٣، ص ٩٦؛
ابن ابی حاتم ، ج ٢، ص ٤٥٩؛
ابن حجر عسقلانی ، ١٤١٥، همانجا) و برخی ، به نقل از ابن قَطّان ، آورده اند کسی را نمی شناسند که ضعیفش شمرده باشد، مگر دارَقُطنی ( رجوع کنید به ابن حجرعسقلانی ، ١٤١٥، همانجا؛
شمس شامی ، ج ١٢، ص ٣٥٨). ابن ابی حاتِم (ج ١، ص ٩ـ١١)، در تقسیم بندی خود او را در طبقة ششم ، یعنی طبقة اتباعِ تابعین جای داده است .

ثابت از افرادی روایت کرده که عمدتاً در طبقة تابعین جای دارند. برخی از آنان عبارت اند از: سعیدبن مُسَیّب ، زیدبن وَهْب ، سعیدبن جُبَیْر ( رجوع کنید به بخاری ؛
ابن ماکولا، همانجاها؛
سمعانی ، ج ٢، ص ١٨٢)، حبّة عَرَنی (ابن ماکولا، ج ٢، ص ٣٢٠؛
مزّی ، ج ٥، ص ٣٥١ـ٣٥٢)، عدیّبن دینار (مزّی ، ج ١٩، ص ٥٣٢، ج ٣٤، ص ٣١٥)، سعیدبن علاقه هاشمی (همان ، ج ١١، ص ٢٨)، زیادبن مُنْذر هَمْدانی (همان ، ج ٩، ص ٥١٧ ـ ٥١٨) و عبیدبن کرب (ابن ابی حاتم ، ج ٥، ص ٤١٣).

از ثابت بن هرمز، به جز پسرش عمرو ( رجوع کنید به ابن ماکولا، ج ٢، ص ٤٠٣؛
نجاشی ؛
سمعانی ، همانجاها)، این افراد روایت کرده اند: سفیان ثوری (بخاری ؛
ابن ماکولا، همانجاها؛
مزّی ، ج ١١، ص ١٥٦)، شعبة بن حجاج (مزّی ، ج ١٢، ص ٤٨١؛
ابن حجر عسقلانی ، ١٤١٥، ج ١، ص ٥٥٨)، حَکَم بن عتیبه (ابن حنبل ؛
ابن ماکولا؛
سمعانی ، همانجاها)، شریک بن عبداللّه نخعی (مزّی ، ج ١٢، ص ٤٦٣؛
ابن حجر عسقلانی ، ١٤١٥، همانجا)، خلیل بن زیاد محاربی (مزّی ، ج ٨ ، ص ٣٣٧)، ابواسحاق سَبیعی ، اعمش و منصوربن معتمر (ابن حجر عسقلانی ، ١٤١٥، همانجا). بنا بر نقل نجاشی (ص ١١٦ـ ١١٧)، ثابت بن هرمز کتابی را از امام سجاد علیه السلام روایت کرده که پسر ثابت ، عمرو، نیز آن را به نقل از پدرش روایت کرده است .

رجالیان شیعه عمروبن ثابت را نیز همچون پدرش در شمار

اصحاب امام سجاد، امام باقر و امام صادق علیهم السلام آورده اند ( رجوع کنید به برقی ، ص ٩، ١١، ١٦؛
نجاشی ، ص ٢٩٠؛
ابن داوود حلّی ، ص ١٤٤؛
قس قهپائی ، ج ٤، ص ٢٥٧، که به نقل از ابن غَضائِری نام او را عمر آورده است ). در میان رجالیان امامی ، ابن داوود حلّی (همانجا) و علامه حلّی (ص ٢٤١) عمرو را ثقه و ممدوح

دانسته اند و ابن غضائری ( رجوع کنید به قُهپائی ، همانجا) او را تضعیف کرده است . بنا بر روایتی که کشی (ص ٣٩٢) نقل کرده ، روزی در موسم حج ، امام صادق علیه السلام در آستانة کعبه نشسته بود و با مردی از قریش از اندک بودن حج گزاران واقعی سخن می گفت . در این حال عمروبن ابی المِقْدام از آنجا عبور کرد، امام فرمود این حج گزار واقعی است . ابن سعد، از مورخان اهل سنّت ، عمرو را شیعة افراطی و درنتیجه معتمد ندانسته و وفاتش را در دوران خلافت هارون عباسی (١٧٠ـ١٩٣) ذکر کرده است (ج ٦، ص ٢٦٧).

منابع :
(١) ابن ابی حاتم ، کتاب الجرح و التعدیل ، حیدرآباد دکن ١٣٧١ـ ١٣٧٣/ ١٩٥٢ـ١٩٥٣، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٢) ابن حجر عسقلانی ، تقریب التهذیب ، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٣/١٩٩٣؛
(٣) همو، کتاب تهذیب التهذیب ، چاپ صدقی جمیل عطار، بیروت ١٤١٥/ ١٩٩٥؛
(٤) ابن حنبل ، العلل و معرفة الرجال ، چاپ وصی اللّه بن محمود عباس ، بیروت ١٤٠٨؛
(٥) ابن داوود حلّی ، کتاب الرجال ، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم ، نجف ١٣٩٢/١٩٧٢، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(٦) ابن سعد (لیدن )؛
(٧) ابن ماکولا، الاکمال فی رفع الارتیاب عن الموتلف و المختلف فی الاسماء والکنی و الانساب ، چاپ عبدالرحمان بن یحیی معلمی یمانی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٨) محمدبن اسماعیل بخاری ، کتاب التاریخ الکبیر ، ( بیروت ? ١٤٠٧/١٩٨٦ ) ؛
(٩) احمدبن محمد برقی ، کتاب الرجال ، تهران ١٣٨٣؛
(١٠) تستری ؛
(١١) محمدبن احمد ذهبی ، میزان الاعتدال فی نقدالرجال ، چاپ علی محمد بجاوی ، قاهره ١٩٦٣ـ١٩٦٤، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٢) سمعانی ؛
(١٣) محمدبن یوسف شمس شامی ، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیرالعباد ، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض ، بیروت ١٤١٤/١٩٩٣؛
(١٤) محمدبن حسن طوسی ، رجال الطوسی ، چاپ جواد قیومی اصفهانی ، قم ١٤١٥؛
(١٥) حسن بن یوسف علامه حلّی ، رجال العلامة الحلی ، چاپ محمدصادق بحرالعلوم ، نجف ١٣٨١/١٩٦١، چاپ افست قم ١٤٠٢؛
(١٦) عنایة اللّه قهپائی ، مجمع الرجال ، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی ، اصفهان ١٣٨٤ـ١٣٨٧، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(١٧) محمدامین بن محمدعلی کاظمی ، هدایة المحدثین الی طریقة المحمدین ، چاپ مهدی رجایی ، قم ١٤٠٥؛
(١٨) محمدبن عمرکشی ، اختیار معرفة الرجال ، ( تلخیص ) محمدبن حسن طوسی ، چاپ حسن مصطفوی ، مشهد ١٣٤٨ ش ؛
(١٩) کلینی ؛
(٢٠) عبداللّه مامقانی ، تنقیح المقال فی علم الرجال ، چاپ سنگی نجف ١٣٤٩ـ١٣٥٢؛
(٢١) یوسف بن عبدالرحمان مزّی ، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال ، چاپ بشارعواد معروف ، بیروت ١٤٢٢/٢٠٠٢؛
(٢٢) احمدبن علی نجاشی ، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی ، چاپ موسی شبیری زنجانی ، قم ١٤٠٧.

/ علیرضا بهاردوست /